Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki szkolnej

20 września 2018

NR 11 (Wrzesień 2015)

Lekcje przyrody od nowa

273

Jak zmienić sposób uczenia przyrody, żeby uczniowie rozwijali umiejętności konieczne do życia w świecie wiedzy i technologii XXI wieku? Jak wspomóc nauczycieli, by na lekcjach umożliwiali uczniom poznawanie przyrody poprzez doświadczenia i eksperymenty właściwe dla metody badawczej? Jakie wyposażenie szkolnej pracowni przyrody jest niezbędne do tego, by uczeń samodzielnie poznawał otaczający świat?

Przez ostatnich pięć lat Centrum Nauki Kopernik prowadzi największy eksperyment edukacji nieformalnej w Polsce. Poprzez wystawy, laboratoria, warsztaty i ogólnopolskie programy edukacyjne wzięło w nim udział blisko pięć milionów osób. Po przekroczeniu progu budynku osoby te stają się odkrywcami. Próbują zbadać zjawisko, dobierając odpowiednie parametry i manipulując nimi tak długo, aż dostrzegą prawidłowości. Zamiast szukać gotowych odpowiedzi, zachowują się jak naukowcy – zadają przyrodzie pytania i poszukują odpowiedzi – przy pomocy doświadczenia. Pozwala to stwierdzić, że poznawanie i uczenie się przyrody powinno opierać się na samodzielnie prowadzonych obserwacjach, doświadczeniach i badaniach. Jak robić to w szkole? Przekonaliśmy się, że niezbędne do tego wyposażenie szkolnych pracowni nie musi być wcale drogie. Najważniejsze są kompetencje nauczyciela, zaangażowanie uczniów, umiejętnie dobrane pomoce i chęć wyjścia poza szkolne mury, przed budynek, do pobliskiego parku czy lasu. Bez doświadczenia nie zrozumiemy przyrody.

Zespół ekspertów powstały w CNK i składający się z pracowników Kopernika, współpracujących z nami nauczycieli szkolnych, ekspertów edukacji nieformalnej, popularyzatorów nauki oraz naukowców różnych dziedzin opracował założenia dla rozwoju edukacji przyrodniczej w szkołach podstawowych. Rekomendacja przyjęta przez Ministerstwo Edukacji Narodowej zawiera:

✔opis metody pracy nauczyciela z uczniami na lekcjach przyrody w klasach 4-6;
✔scenariusze lekcji i zajęć terenowych oparte na metodzie badawczej;
✔propozycje działań dydaktycznych (doświadczeń i eksperymentów) zgodnie z podstawą programową;
✔listę sprzętu, materiałów, narzędzi dydaktycznych (wraz ze specyfikacją techniczną) składających się na kompleksowe wyposażenie szkolnej pracowni przyrody;
✔wskazówki dotyczące organizacji zajęć przyrody;
✔wskazówki dotyczące kierunku rozwoju i doskonalenia kompetencji nauczycieli przyrody.

Poznawanie przyrody przez osobiste jej doświadczanie pozwala dostrzec rządzące nią prawa, a nie tylko zapamiętywać gotowe formuły. Każda szkoła powinna mieć warunki umożliwiające prowadzenie zajęć w taki sposób. Samorządy jako organy prowadzące szkoły mogą i powinny sięgać po fundusze unijne, by zagwarantować szkołom niezbędne wyposażenie.

Zgodnie z priorytetami Ministerstwa Edukacji Narodowej dla rozwoju edukacji w Polsce i założeniami Regionalnych Programów Operacyjnych poszczególnych województw w perspektywie lat 2014–2020, fundusze unijne zostaną przeznaczone zarówno na doposażenie szkolnych pracowni przyrodniczych, jak i doskonalenie kompetencji zawodowych nauczycieli przedmiotów przyrodniczych. Zrealizowany przez CNK projekt udziela odpowiedzi na kluczowe kwestie związane z realizacją tych priorytetów. Jest również punktem wyjścia do dalszych badań i działań w ramach Pracowni Przewrotu Kopernikańskiego, wyodrębnionej działalności Centrum Nauki Kopernik.

Teoria nie idzie w parze z praktyką – wyniki badań

W wybranych szkołach podstawowych na terenie Polski przeprowadziliśmy pilotaż przydatności i wykorzystania sugerowanego sprzętu oraz propozycji działań na lekcji przyrody.

Zrealizowaliśmy także badanie, którego celem była analiza sposobu pracy z uczniem, stosowanych metod i wykorzystywanych pomocy naukowych. Szukaliśmy odpowiedzi na pytania:
✔Jaką rolę odgrywa szkolna infrastruktura w codziennej pracy nauczycieli i jaki wpływ na stosowane metody nauczania ma wyposażenie sal lekcyjnych?
✔Jakie metody dominują w nauczaniu przyrody i jaki jest ich wpływ na formowane w procesie nauczania postawy uczniów?
✔Jak wspierać modernizację sposobu nauczania przyrody w szkole podstawowej, żeby uczniowie zdobywali na lekcjach wiedzę i umiejętności kluczowe dla ich rozwoju? 

Obserwacja ponad pół tysiąca lekcji, wywiady z nauczycielami, analiza istniejących raportów, tworzonych także przez inne instytucje, umożliwiły odtworzenie codzienności lekcji przyrody w polskich szkołach oraz zrozumienie postaw pracujących w nich nauczycieli.

Badania wykazały, że nauczyciele rozumieją wartość i zasadność korzystania z metody badawczej na lekcjach. Stosują ją jednak rzadko i w zróżnicowany sposób. Z jednej strony muszą wyposażyć uczniów w wiedzę teoretyczną, zawartą w podręcznikach, a z drugiej – kształtować samodzielność, kreatywność, umiejętność krytycznego myślenia i rozwiązywania problemów. W praktyce dominują jednak metody podające i praca z podręcznikiem. Metoda badawcza stosowana jest incydentalnie, jako element uatrakcyjniający lekcję, a nie zasadnicza metoda nauczania. 

Stosunkowo chętnie nauczyciele korzystają z pokazów, które pozostają pod ich pełną kontrolą. Oddanie inicjatywy uczniom podczas eksperymentów wiąże się z niechcianym ryzykiem nieprzewidywalności. Dotyczy to zarówno fizycznego porządku w klasie (uczniowie chodzą, rozmawiają, wykonują różne czynności), jak i merytorycznych rezultatów pracy.

Oznacza to, że kluczową rolę w zmianie sposobu nauczania odegra rozwój umiejętności, które pozwolą nauczycielom w inny sposób organizować pracę uczniów. Równie istotne jest przygotowanie szkoły do stworzenia bezpiecznych warunków do nowych form pracy, np. przez taką aranżację przestrzeni klasy, żeby uczniowie pracowali w zespołach, mogli się swobodnie przemieszczać i mieli dostęp do mediów.

REKOMENDACJA CENTRUM NAUKI KOPERNIK – trzy obszary

1. 

Praktyczne szkolenie nauczycieli

Kluczowe dla doskonalenia umiejętności nauczycieli przyrody jest stworzenie spójnego, długof...

Dalsza część jest dostępna dla użytkowników z wykupionym planem

Przypisy