Dołącz do czytelników
Brak wyników

Artykuł w ramach cyklu z marką Durex

20 września 2018

NR 29 (Wrzesień 2018)

Płeć a seksualność
Edukacja młodzieży na temat tożsamości seksualnej

445

Seksualność człowieka jest naturalną i wrodzoną cechą, która motywuje do tworzenia więzi międzyludzkich i stosunków interpersonalnych. Spełnia ona wiele funkcji w życiu człowieka, począwszy od przekazywania życia, aż do funkcji hedonistycznej. Seksualność nie jest stałą funkcją organizmu, zmienia się bowiem głównie ze względu na wiek, ale również ze względu na etap życia, doświadczenia życiowe, światopogląd czy cechy osobowości.

Wyróżnia się pięć wymiarów składających się na seksualność człowieka:

  • tożsamość płciową, czyli zgodność płci biologicznej z poczuciem płci; 
  • orientację seksualną lub orientację na obiekt seksualny, czyli kobietę lub mężczyznę;
  • zainteresowania seksualne, czyli koncentrowanie się na obiektach szczególnej wrażliwości seksualnej;
  • rolę płciową;
  • zachowania seksualne.

Temat seksualności osób młodych jest szczególny ze względu na fakt, że jest ściśle powiązany z okresem dorastania biologicznego, psychicznego oraz społecznego. Seksualność ta jest dopiero w rozkwicie, jest także niezwykle plastyczna i podatna na wpływy, dlatego tak ważne są odpowiednie wzorce dla młodego człowieka. Charakterystyczny jest również proces dojrzewania, który przebiega inaczej u dziewcząt, a inaczej u chłopców. 
Dorastanie to okres między 12. a 18. rokiem życia charakteryzujący się poszukiwaniem własnej tożsamości i próbami określenia siebie. Wtedy bowiem zaznacza się w rozwoju kryzys tożsamości. Młodzi ludzie próbują ustalić w tym czasie właściwe relacje z otoczeniem – dotyczy to również relacji seksualnych. Dorastanie stanowi pomost między seksualnością dziecięcą a seksualnością człowieka dorosłego. Adolescencja to czas odkrywania tożsamości seksualnej, podejmowania nowych zachowań seksualnych, a także angażowania w relacje intymne, nieprowadzące jednak w tym okresie rozwojowym, przynajmniej z założenia, do trwałych relacji partnerskich czy małżeńskich. Efektem końcowym tego etapu ma być stworzenie przez młodego człowieka intymnego związku łączącego uczuciowość i seksualność. Nie jest to zadanie łatwe, szczególnie ze względu na wyraźną dezintegrację seksualną okresu dorastania, czyli rozdźwięk między uczuciowością, podnieceniem a pożądaniem.

Tożsamość płciowa a dojrzewanie płciowe    

Tożsamość płciowa jest podstawowym poczuciem tego, czym jest płeć męska i żeńska, i przekonaniem, czy jest się mężczyzną czy kobietą. Pierwszy przejaw tego procesu pojawia się w późnym procesie prewerbalnym i wczesnym werbalnym, czyli w 16–17 miesiącu życia. Tożsamość płciowa jest często wyraźnie zaznaczona przy końcu 2. roku życia, a od około 4. roku życia nie ulega poważnym zmianom. Z psychologicznego punktu widzenia kształtowanie się tożsamości płciowej jest częścią procesu separacji – indywiduacji dziecka. Zapowiedzią jego tożsamości płciowej są: ego cielesne, wczesny obraz własnego ciała i poczucie własnej odrębności od innych. Czasami wyróżnia się synonim lub podkategorię – tożsamość seksualną, która stanowi późniejsze udoskonalenie podstawowego poczucia płci. Termin „tożsamość płciowa” różni się od terminów „rola” lub „zachowania związane z płcią”, które odnoszą się do uwarunkowań kulturowych, stereotypowych wzorców zachowań charakterystycznych dla kobiet i mężczyzn.
Okres dojrzewania to czas dynamicznych zmian całego organizmu pod wpływem ustalania się nowej równowagi hormonalnej, a także rozwoju w sferach: uczuciowej, psychicznej, społecznej. Okres ten liczy się od momentu wystąpienia zmian biologicznych typowych dla danej płci (np. u dziewczynek: znaczne powiększenie się macicy i jajowodów, pojawienie się tkanki tłuszczowej w wargach sromowych; u chłopców: wzrost jąder). Trwa około 8 lat (od około 10. do około 18. roku życia), przy czym u dziewczynek rozpoczyna się zwykle 2 lata wcześniej niż u chłopców. Zarówno dziewczynki, jak i chłopcy obserwują zachodzące w swoim ciele zmiany: pojawienie się owłosienia łonowego i pachowego, zmiana wyglądu narządów płciowych, zmiana budowy ciała. U chłopców około 14. roku życia występują pierwsze wytryski nasienia (jednak nie u wszystkich). U dziewcząt pojawienie się pierwszej miesiączki występuje najczęściej około 12.–13. roku życia.

Rozwój seksualny w okresie adolescencji

Dojrzewanie płciowe dziewczynek i chłopców różni się zarówno na płaszczyźnie intrapsychicznej (wewnętrznej), jak i zewnętrznej – w zachowaniach seksualnych. Według Marii Beisert u chłopców można zauważyć dwie fazy tego okresu. Pierwsza faza trwa mniej więcej do 14. roku życia. W tym czasie chłopcy podejmują bardzo wiele zachowań seksualnych charakteryzujących się niedojrzałością, nieuporządkowaniem i niepohamowaniem. Eksponują własne narządy płciowe i porównują je. Podglądają i oglądają osoby tej samej i odmiennej płci. Dotykają własnych narządów płciowych i próbują także (czasami siłą) dotknąć narządów płciowych innych osób. Chętnie oglądają materiały o treści erotycznej lub pornograficznej. Inicjują zabawy seksualne. Zaczepiają dziewczęta, dążąc do jakiegokolwiek kontaktu fizycznego z ich ciałem. Podejmują różne eksperymenty seksualne wśród osób tej samej płci. W drugiej połowie okresu dorastania (po 14. roku życia) rośnie wiedza chłopca o zachodzących w nim przemianach i jego zachowania seksualne stają się bardziej świadome. Napięcie seksualne w tym okresie charakteryzuje się znaczną siłą, uogólnionym charakterem i łatwością rozładowywania. Także i w tym okresie dążenia chłopców do nawiązania kontaktów z dziewczętami charakteryzują się dezintegracją uczuciową i seksualną. Zdarza się, że funkcjonują oni na przykład w dwóch związkach jednocześnie: w związku, w którym dochodzi do kontaktu seksualnego i który z tego powodu jest przez chłopca dewaluowany, i w związku, w którym o takich kontaktach nie ma mowy, a aseksualna partnerka ulega idealizacji. Ten stan rzeczy powoli zostaje zastąpiony dążeniem do stworzenia związku, w którym dojdzie do połączenia więzi emocjonalnej z kontaktem fizycznym. U chłopców jednak droga ku integracji seksualnej okresu dorastania prowadzi od nadmiernego akcentowania elementu pobudzenia seksualnego do połączenia go z uczuciami.
Rozwijające się dziewczynki doświadczają seksualności raczej jako pragnienia więzi uczuciowej, na zewnątrz zaś przejawia się to dążeniem do bliskości z osobą, którą mogłyby obdarzyć czułością i zaufaniem, i która mogłaby te uczucia odwzajemnić. U dziewcząt potrzeba seksualna jest w tym okresie na ogół mniej uświadomiona i uzewnętrznia się pośrednio poprzez potrzeby uczuciowe. Dezintegracja seksualna początkowej fazy okresu dorastania wyraża się jako demonstracyjne zaprzeczenie i eliminowanie seksualności – dylemat „seks czy miłość” dziewczynki próbują rozwiązać przez wykluczenie seksu. W drugiej połowie okresu dorastania (około 16. roku życia) stany pobudzenia seksualnego, ciągle jeszcze słabo zaznaczone, dochodzą do świadomości dziewczynki i napotykają jej reakcję. W wyobraźni dziewczynek pojawiają się romantyczne wizje związku z mężczyzną zawierające wyraźne elementy seksualne. W rzeczywistości zaś nastolatki łączą się w pary, w których pojawia się coraz więcej zachowań seksualnych. Zamiast zaprzeczania seksualności występuje świadomość stanów podniecenia i ich akceptacja. Zamiast idealizowania zachowań aseksualnych – stopniowa akceptacja złożonej natury potrzeby seksualnej. Integracja tych dwóch aspektów seksualności będzie się przejawiać jako zwiększająca się świadomość własnych pragnień seksualnych, jako ich akceptacja oraz zdolność do podejmowania dojrzałej decyzji, z kim i kiedy nastąpi ich realizacja. Integracja dokonująca się u progu dorosłości polega na traktowaniu bliskości fizycznej i emocjonalnej jako całości.

Tożsamość seksualna

Ważnym aspektem odkrywania swej tożsamości jest identyfikacja z własną płcią. Dokonuje się ona na drodze refleksji nad tym, jak jednostka czuje się jako kobieta lub mężczyzna i czy doświadczenie to jest zgodne z jej płcią biologiczną. Pociąga to za sobą akceptację albo nieakceptowanie siebie, swej płciowości i ról społecznych wpisanych w bycie kobietą lub mężczyzną. 
Jedną z możliwych form tożsamości płciowej jest tożsamość homoseksualna. Mianem tym określa się emocjonalne zaangażowanie i pociąg seksualny do osób tej samej płci i dotyczy 2–6% populacji. Jest to wielkość dość stabilna, zbliżona dla przedstawicieli różnych kultur oraz okresów historii. Najczęściej osoby homoseksualne nie unikają kontaktów z partnerami przeciwnej płci. Dzieje się tak być może dlatego, że odkrycie swej homoseksualnej tożsamości w okresie adolescencji może stać się powodem obniżenia samooceny oraz poczucia własnej wartości czy nieść lęk przed społecznym odrzuceniem. Tym samym kontakty heteroseksualne bywają próbą zaprzeczania głębokim pragnieniom i usilnego podporządkowania się oczekiwaniom społecznym. Na rozwój i przejawianie się homoseksualizmu ma wpływ wiele często współwystępujących ze sobą czynników, wśród których nie bez znaczenia są przemiany cywilizacyjne, kulturowe i obyczajowe. Homoseksualizm młodzieńczy nie przesądza jednak ostatecznie o tożsamości płciowej. Bywa – podobnie jak biseksualizm – przejściowy, a jego źródła mogą tkwić w większym stopniu w czynnikach społeczno-kulturowych niż biologicznych – typowych dla homoseksualizmu właściwego. Mimo jednak większego niż niegdyś liberalizmu obyczajowego jest zjawiskiem niezwykle trudnym do zaakceptowania przez młodych ludzi i ich rodziny.
Dla okresu formowania tożsamości płciowej wysoce niebezpieczny jest tak zwany pseudohomoseksualizm, określany też jako homoseksualizm środowiskowy, zastępczy, rzekomy czy wtórny. Odnosi się on do zachowań osób heteroseksualnych, które podejmują kontakty seksualne ze względów instrumentalnych, np. zarobkowych, w wyniku specyficznego zbiegu okoliczności albo też dla zaspokojenia ciekawości. Ze zjawiskiem pseudohomoseksualizmu wiąże się też problem prostytucji homoseksualnej, która jest – szczególnie dla młodych ludzi – z różnych powodów niebezpieczna. Może bowiem skutkować zagrożeniem chorobami przenoszonymi drogą płciową (wenerycznymi), nieść niebezpieczeństwo uwiedzenia, zwiększa prawdopodobieństwo kontaktu ze środowiskami przestępczymi, w tym zajmującymi się np. handlem ludźmi i pornografią, oraz z osobami uzależnionymi i (lub) rozpowszechniającymi substancje psychoaktywne, może wreszcie stać się powodem marginalizacji i izolacji społecznej.

Tab. 1. Model kształtowania się tożsamości homoseksualnej
I FAZA UWRAŻLIWIENIE II FAZA POMIESZANA IDENTYFIKACJA III FAZA PRZYJMOWANIE IDENTYFIKACJI IV FAZA ZAANGAŻOWANIE
12 lat 17–18 lat 21–23 lata – kobiety
19–21 lat – mężczyźni
22–23 lata – kobiety
21–24 lata – mężczyźni
  • jednostka odczuwa rozbieżność między kulturowo zakładaną orientacją heteroseksualną a własnymi emocjami i potrzebami
  • doświadcza spadku samooceny, izoluje się, ucieka w aktywność intelektualną i artystyczną
  • jednostka dopuszcza myśl, że jest homoseksualna, co budzi jej niepokój
  • próbuje zaprzeczać temu m.in. przez eksperymenty heteroseksualne i jednoczesne unikanie zachowań homoseksualnych
  • jednostka definiuje sieb...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy