Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

15 stycznia 2021

NR 42 (Styczeń 2021)

Aktywizujące metody pracy

157

Edukacja to złożony proces, którego głównym celem jest przekazanie uczniom określonych wiadomości i umiejętności. Żeby to jednak było możliwe, konieczne jest dobranie metod pracy adekwatnych do wiedzy i możliwości uczestników procesu edukacyjnego. Należy więc proponować takie aktywności, które nie tylko zainteresują uczniów, ale też sprawią, że lekcje będą przebiegały w prawdziwie twórczej i życzliwiej atmosferze. Tylko w takich warunkach nauczyciel ma możliwość aktywizowania młodych ludzi do pracy i nauki oraz zaspokajania ich potrzeby osiągnięcia sukcesu. Rolą nauczyciela jest więc szukanie interesujących, innowacyjnych rozwiązań i wdrażanie uczniów w świadomy proces dydaktyczny.

Szkoła XXI wieku powinna skupiać się na odchodzeniu od tradycyjnych metod dydaktyczno-wychowawczych. Dzięki temu możliwe będzie poradzenie sobie z nudą i marazmem. Uczeń nie ma już bowiem być posłusznym uczestnikiem procesu nauczania, biernie słuchającym wykładu prowadzonego przez nauczyciela. Nie musi on już tylko wysłuchiwać definicji i reguł, których nie jest w stanie zrozumieć. Współczesna szkoła koncentruje się na zgoła innych kwestiach. Nauczyciel angażuje młodych ludzi i zachęca ich do tego, aby byli współtwórcami procesu dydaktycznego. Coraz częściej lekcje są pełne twórczości i oparte na kreatywności zarówno pedagogów, jak i dzieci i młodzieży. 

POLECAMY

Korzyści z aktywizacji

Stosowanie aktywnych metod pracy na zajęciach jest bardzo korzystne. Przyczyniają się one bowiem do: 

  • wykształcenia umiejętności organizowania nie tylko pracy własnej, ale także innych osób,
  • doskonalenia twórczego myślenia, kreatywności oraz umiejętności łączenia ze sobą wiedzy z różnych przedmiotów,
  • doskonalenia zdolności efektywnej współpracy w zespole i komunikacji z członkami grupy,
  • wypracowania sposobów motywowania uczniów do podejmowania działań,
  • zwiększenia skuteczności w zakresie uczenia się oraz nauczania. 

Warto również zwrócić uwagę na fakt, że dzięki aktywnym metodom pracy zyskują wszyscy uczestnicy procesu dydaktycznego. Sprawiają one bowiem, że zarówno uczniowie, jak i nauczyciele są w trakcie zajęć zaangażowani i kreatywni. Umożliwiają samodzielne zdobywanie wiedzy i rozwiązywanie problemów dzięki własnej inteligencji i umiejętności dedukcji. Są też katalizatorem, który uruchamia umiejętność rozwiązywania trudności pojawiających się na drodze do osiąg­nięcia celu. Dzięki nim zyskują nawet rodzice, którzy nie muszą poświęcać czasu na naukę z dziećmi. Wszystko odbywa się w sposób naturalny, a uczniowie są w stanie bardzo dużo wynieść z lekcji. 
Metody aktywizujące przyczyniają się także do wywołania emocjonalnego stosunku do tego, co się robi. Młody człowiek nie tylko jest zaangażowany w wykonywanie powierzonego mu zadania, ale również odczuwa radość i satysfakcję w sytuacji osiągnięcia wyznaczonego celu. Podejmowanie takich aktywności daje niezliczone możliwości i wywołuje wiele pozytywnych następstw. Dzięki temu pomiędzy osobami biorącymi udział w doświadczeniu dydaktycznym zaczyna wytwarzać się wyjątkowa więź, ciekawa interakcja. Ponadto:

  • pozwalają one na prowadzenie włas­nych badań i wyciąganie w ich trakcie wniosków, które można odnieść również do innych obszarów edukacji,
  • stanowią element diagnostyczny, ponieważ dają uczniowi i nauczycielowi informacje na temat ich możliwości, potrzeb, oczekiwań i zainteresowań,
  • są bodźcem skłaniającym do samopoznania,
  • przyczyniają się do wykształcenia w uczniach umiejętności samodzielnego uczenia się,
  • sprzyjają rozwojowi technik współpracy i uczenia się,
  • biorą pod uwagę różne style uczenia się dzieci i młodzieży,
  • są elementem znacznie uatrakcyjniającym zajęcia. 

Stare i nowe metody aktywizujące

W związku z powyższym nauczyciele coraz częściej szukają sposobów na to, aby prowadzone przez nich zajęcia były ciekawe, żywiołowe i pełne różnorodnych aktywności, a w ich trakcie wykorzystują takie metody, jak:

  • podejmowanie decyzji za pomocą drzewka decyzyjnego,
  • burzę mózgów, w trakcie której zadaniem uczniów jest proponowanie możliwych rozwiązań danego problemu,
  • prowadzenie debaty wykorzystującej możliwość podzielenia grupy na dwa zespoły, z których zadaniem jednych jest znalezienie argumentów za, a drugich – przeciw,
  • organizowanie gier dydaktycznych,
  • elementy dramy mające na celu wcielanie się w role,
  • prowadzenie działań w małych grupach,
  • uczenie uczniów, jak mogą korzystać z wiedzy innych. 

Są to jednak działania dość znane. Warto więc zastanowić się nad tym, jakie inne ciekawe aktywności można zaproponować młodym ludziom. Może to bowiem znacznie poprawić ich koncentrację na zajęciach i wpłynąć pozytywnie na ilość zapamiętywanych przez nich informacji (rys. 1). 
 

Nauczanie innych

Pierwszym interesującym rozwiązaniem jest uczenie się poprzez nauczanie. Jest to metoda mająca na celu przyzwyczajanie uczniów do zdobywania wiedzy w trakcie współpracy z innymi osobami. Pracę można zorganizować w taki sposób, że dzieli się klasę na kilka grup. Każda grupa ma swojego ucznia prowadzącego, którego zmienia się zgodnie z sugestiami nauczyciela (np. raz na tydzień czy miesiąc). Jego głównym zadaniem jest maksymalne zaangażowanie kolegów i koleżanek i zmotywowanie ich do działania. Nauczyciel pomaga w momencie, kiedy wydaje się to konieczne, jednak przeważnie stoi obok i obserwuje, jakie działania są podejmowanie przez jego podopiecznych. Monitoruje ich pracę, ale daje im sporą dozę samodzielności. Mają oni możliwość samodzielnego wyboru metod i form pracy, które są dla nich najbardziej atrakcyjne. Uczniowie dokonują dydaktyzacji materiału, co oznacza, że wspólnie go omawiają oraz przygotowują różnorodne zadania i karty pracy. 
Warto zastanowić się nad tym, jakie pozytywne efekty przynosi ten rodzaj pracy. Po pierwsze, przez zdecydowaną większość zajęć to uczniowie się wypowiadają. Wiadomości są przekazywane w przystępny dla dzieci sposób, czasem nawet ciekawszy niż ten wykorzystywany przez nauczyciela. Poza tym każdy uczestnik procesu dydaktycznego czuje się w pełni akceptowany, nie boi się zadawania pytań, nie denerwuje się ewentualną krytyką. Uczniowie zyskują możliwość bycia samodzielnymi w trakcie lekcji, co sprzyja wzrostowi ich zaangażowania w wykonywanie określonego zadania. W trakcie prowadzonych w ten sposób zajęć młodzi ludzie opanowują szereg umiejętności, które mogą później wykorzystać w dorosłym życiu, jak np.:

  • samodzielne dochodzenie do reguł czy wyciąganie wniosków w trakcie pracy poprzez działanie czy rozwiązywanie pojawiających się problemów,
  • budowanie współpracy w grupie,
  • uwrażliwianie uczniów na planowanie swojej pracy i prezentowanie jej efektów na forum,
  • kształtowanie odpowiednich sposobów komunikacji oraz właściwej organizacji zarówno pracy swojej, jak i innych.

Metoda odwróconej lekcji

Kolejnym rozwiązaniem wartym zastosowania w trakcie zajęć prowadzonych z uczniami jest metoda odwróconej lekcji. Świetnie sprawdza się w sytuacji, kiedy nauczyciel szuka możliwości wprowadzenia większej indywidualizacji na zajęciach. W tradycyjnym nauczaniu nie ma jednak możliwości, żeby to zrobić, ponieważ należy zrealizować bardzo dużo materiału w dość krótkim czasie. Warto jednak wprowadzić kilka dość znaczących zmian, a wtedy cykl takiej lekcji przybiera następującą formę:

  • Przygotowanie materiałów i wyznaczenie celów. Jest to etap dość zbliżony do tego, co dzieje się w czasie tradycyjnej lekcji, jednak zadaniem nauczyciela jest określenie celów, jakie chciałby osiągnąć, i zastanowienie się nad tym, które z nich uczniowie mogą zrealizować w sytuacji domowej. Jeśli przeprowadzi to prawidłowo, będzie mógł przystąpić do znalezienia ciekawych materiałów pomocniczych, które wprowadzą uczniów w temat zajęć i dadzą im podstawową wiedzę teoretyczną. Dzięki temu nie trzeba będzie poświęcać czasu na wykład wprowadzający.
  • Wprowadzenie uczniów w metodę poprzez zapoznanie ich z tematem zajęć, pytaniem problemowym oraz celami, jakie zostały wyznaczone. Dobrze byłoby również, gdyby nauczyciel mógł pokazać zalety wykorzystywanej metody, żeby zachęcić uczniów do pracy.
  • Zadanie pracy domowej. Zadaniem uczniów jest zapoznanie z materiałami przygotowanymi przez nauczyciela i wdrożenie w temat lekcji, który ma dopiero zostać zrealizowany. Takie działanie przyczyni się do tego, że dzieci samodzielnie będą poszukiwały interesujących je treści. Konieczne jest tutaj kontrolowanie tego, czy przedstawiona instrukcja została przez wszystkich właściwie zrozumiana.
  • Samodzielna praca w domu (lub w szkole). Jest to najważniejszy etap pracy; uczniowie pracują samodzielnie lub w małych grupach.
  • Uporządkowanie zdobytych wiadomości, dokonanie ich weryfikacji i sprawdzenie wiarygodności. O ile poprzedni etap był merytorycznie najważniejszy, o tyle ten jest najbardziej interesujący. Uczniowie dzielą się bowiem zdobytą wiedzą z rówieśnikami. Można zaobserwować, na jakie kwestie zwrócili uwagę, wyjaśnić problematyczne zagadnienia, a oni mają także możliwość weryfikowania swojej wiedzy. Nauczyciel sprawdza te rzeczy w trakcie rozwiązywanych na zajęciach zadań i ćwiczeń. Uzyskuje dzięki temu informację, czy dany materiał został prawidłowo zrozumiany.
  • Omówienie tematu i całego procesu związanego ze zdobywaniem wiedzy. Uczniowie wspólnie z nauczycielem podejmują próbę oceny tego, czy udało się osiągnąć wszystkie wyznaczone cele. Rolą prowadzącego jest sprawdzenie, czy temat został dogłębnie omówiony i przede wszystkim zrozumiany przez wszystkich uczniów. Jest to ostatni etap oceny, w którym dzieci stają się krytycznymi recenzentami osiągnięć swoich rówieśników. Dzięki temu dokonuje się wzmocnienie zdobytej wiedzy i uświadomienie, że ten etap jest początkiem kolejnego, którego ostatecznym celem jest zdobycie jak najbardziej różnorodnych wiadomości. 

To ciekawe rozwiązanie pozwala przekierować na uczniów sporą dozę odpowiedzialności. Stają się oni współodpowiedzialni za proces dydaktyczny – nie tylko własny, ale również swoich kolegów i koleżanek. Przyczynia się też do tego, że dzieci przychodzą na zajęcia przygotowane, z podstawową wiedzą teoretyczną. Możliwe więc staje się rozwijanie ich umiejętności i doskonalenie pewnych procesów. 

Case study

Każdy nauczyciel chciałby mieć w swojej klasie uczniów świadomych, rozumnych i chętnych do współpracy. Jedną ze strategii, mogącą doprowadzić do tego stanu rzeczy, jest wykorzystanie studium przypadku w codziennej praktyce. Case study jest niczym innym jak szczegółowym opisem określonego wycinka rzeczywistości, problemu lub przypadku. Dzięki wykorzystaniu tej metody możliwe staje się wyciągnięcie wniosków na te...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy