Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

30 czerwca 2021

NR 45 (Lipiec 2021)

Chroniczny stres a funkcjonowanie mózgu

0 61

Życie we współczesnym świecie nabrało bardzo szybkiego tempa, jest niezwykle intensywne i pełne sytuacji, które mogą być przyczyną stresu. To zupełnie naturalne zjawisko, gdyż stres jest naszą reakcją na pewne okoliczności. Zdarza się jednak, że jego oddziaływanie jest ogromnie dysfunkcyjne, wręcz patologiczne, co utrudnia nam prawidłowe funkcjonowanie. Dzieje się tak w sytuacji stresu chronicznego, przewlekłego lub gdy jednostka nie posiada zasobów strategii do radzenia sobie w sytuacjach stresogennych.

W przypadku dzieci, jeśli są stale obciążone stresem, ich szansa na powrót do równowagi jest mała, a także wymaga wiele czasu. Każdy z nas na swojej drodze spotyka tzw. niegrzecznych uczniów: impulsywnych, wybuchowych, mających problemy z panowaniem nad własnymi emocjami, ulegających zmiennym nastrojom, rozproszonych, niepotrafiących się odnaleźć. Być może warto przyjrzeć się dokładnie tym młodym ludziom i zastanowić się nad tym, czy to nie stres jest przyczyną zaistniałej sytuacji. 

POLECAMY

Co dzieje się w mózgu w sytuacji stresowej?

Paul MacLean wprowadził model mózgu składający się z trzech elementów: kora nowa, paleolityczny mózg ssaczy i mózg gadzi (choć taki obraz to duże uproszczenie). Górna warstwa mózgu – kora nowa jest odpowiedzialna za wspieranie funkcji wyższych, np. język, myślenie, czytanie, samokontrola. Pod tą warstwą znajduje się mózg ssaczy; zawiera on układ limbiczny, a jego działanie jest związane z emocjami i popędami. Najstarsza część, czyli mózg gadzi, współdziała z układem limbicznym w kwestii regulowania pobudzenia i czujności. 
Jeśli pojawia się zbyt wiele stresorów, układ limbiczny może stać się nadmiernie wrażliwy i reagować na wszelkie, nawet niewielkie oznaki zagrożenia. W konsekwencji wskaże, że dany bodziec jest zagrożeniem, nie dopuszczając do głosu kory przedczołowej (która powinna zweryfikować, czy zagrożenie jest realne) i wszczynając alarm w postaci wyrzutu neuroprzekaźników, których zadaniem jest wsparcie w radzeniu sobie podczas niebezpiecznych sytuacji poprzez przełączenie organizmu na tryb walki lub ucieczki. Charakterystycznymi hormonami dla tego typu zdarzeń są adrenalina i kortyzol. Neuroprzekaźniki powodują szereg reakcji prowadzących do tego, że alarm wciąż pozostaje włączony, a organizm jest cały czas w trybie walki lub ucieczki, wyzwalając hormony stresu. Niestety, ich nadmiar zakłóca prawidłowe funkcjonowanie narządów i układów, może również prowadzić do uszkodzeń komórek w pewnych obszarach mózgu dziecka. Zdarzają się też sytuacje, w których ta strategia nie działa, wówczas zamiast trybu uciekaj albo walcz uruchamia się tryb zamrożenia. 
 


Tryb uciekaj albo walcz 

Ciągłe pobudzenie i reakcje zachodzące w związku z tym w organizmie prowadzą do braku energii, która musi być pobierana z jakiegoś miejsca. Tryb alarmowy sam poszukuje układów, w których według niego energia nie jest istotna i może zostać przekazana na rzecz ogólnego działania organizmu (przykładem może być układ trawienny, odpornościowy). W rzeczywistości deficytów energii nie można uzupełnić w ten sposób, liczy się równowaga, a wszelkie braki poważnie zakłócają pracę poszczególnych układów i są zagrożeniem dla zdrowia, a nawet życia. W trybie walki lub ucieczki do głosu zostają dopuszczone prymitywne mechanizmy, których celem jest przetrwanie za wszelką cenę. To w dużej mierze tłumaczy niektóre, często niezrozumiałe dla nas zachowania uczniów. Uczeń będący w tym trybie nie potrzebuje zbyt wiele, by wytrącić go z równowagi, a jego reakcje i zachowania nie są przejawem złej woli, a raczej oznaką stanu, w jakim młody człowiek się znajduje. 
 

Tab. 1. Obszary odczuwania stresu
Obszar Charakterystyka Stresory Oznaki stresu
Biologiczny  Obejmuje układ nerwowy i procesy fizjologiczne, które zużywają energię i odbudowują jej zasoby. Warto podkreślić, że równowaga podaży i popytu na energię jest kwestią indywidualną w zależności od danej sytuacji
  • nieodpowiednia dieta,
  • niewystarczająca ilość snu,
  • brak lub zbyt mała ilość aktywności fizycznej,
  • trudności motoryczne lub sensomotoryczne,
  • hałas,
  • bodźce wzrokowe, dotykowe, zapachowe i inne formy stymulacji,
  • zanieczyszczenie,
  • alergeny,
  • skrajnie wysoka lub niska temperatura 
  • niski poziom energii,
  • ospałość,
  • nadmierna ruchliwość,
  • trudności z przechodzeniem pomiędzy czynnościami wymagającymi większej i mniejszej aktywności,
  • bóle brzucha i głowy,
  • wrażliwość na hałas lub dźwięki, może to być wrażliwość na natężenie i ton głosu nauczyciela,
  • trudności z siedzeniem na twardych powierzchniach lub siedzeniem bez ruchu dłużej niż kilka minut,
  • niezdarność ruchowa lub trudności z małą motoryką,
  • reagowanie uczuciem przytłoczenia na bodźce, które dla innych byłyby zwykłą stymulacją lub wywołałyby tylko przeciętny stres
Emocjonalny Jest to obszar kluczowy, ponieważ emocje zajmują niezwykle ważne miejsce w naszym codziennym życiu. Połączenia neuronalne są tak silne, że emocje mogą wpłynąć na natężenie odczuć fizycznych, np. odczuwanie bólu. Sprawia to, że dzieci mogą stać się bardziej lub mniej wrażliwe na stresory biologiczne
  • silne emocje,
  • nowe lub złożone emocje,
  • uwikłanie emocjonalne 
  • wyczerpanie z zasobów energetycznych,
  • brak panowania nad sobą,
  • rozchwianie emocjonalne
Poznawczy Strefa ta odnosi się do myślenia i uczenia się oraz obejmuje takie procesy umysłowe, jak: pamięć, uwaga, przetwarzanie informacji, rozumowanie, rozwiązywanie problemów i samoświadomość. Podstawą sprawnego myślenia jest odpowiednia uwaga. Optymalna regulacja w tym wymiarze oznacza, że uczeń potrafi ignorować dystraktory, utrzymywać uwagę i przenosić ją – jeśli istnieje taka potrzeba, myśleć sekwencyjnie, utrzymywać w myślach jednocześnie kilka informacji oraz planować i realizować poszczególne etapy planu, aby osiągnąć cel. Nie ulega wątpliwości, że to ogromne wyzwanie dla młodego człowieka
  • ograniczona świadomość wewnętrznych i/lub zewnętrznych bodźców,
  • informacje w modalności, z przyswojeniem której dziecko ma problemy, np. modalność wzrokowa, słuchowa lub dotykowa, 
  • wrażenia sensoryczne, które dziecku trudno zrozumieć, ponieważ nie potrafi dostrzec w nich żadnego schematu,
  • zbyt wiele informacji lub zbyt wiele etapów, z którymi musi sobie poradzić,
  • informacje podane zbyt szybko lub zbyt wolno,
  • informacje zbyt abstrakcyjne lub bazujące na pewnych podstawowych pojęciach, których dziecko jeszcze nie opanowało,
  • wymagania dotyczące czasu skupienia uwagi niezgodne z predyspozycjami i możliwościami rozwojowymi dziecka
  • trudności z utrzymaniem uwagi,
  • trudności w uczeniu się,
  • niska samoświadomość,
  • problemy z przełączeniem się między zadaniami,
  • nieumiejętność radzenia sobie z frustracją lub niska motywacja 

    Ważne!Uczeń, który ma kłopoty w obszarze poznawczym, zazwyczaj doświadcza również nadmiernego stresu w obszarze biologicznym i emocjonalnym. Jeśli zwrócisz uwagę na tamte obszary i pomożesz zmniejszyć stres, to jednocześnie uczeń uwolni więcej energii na potrzeby zadań poznawczych
Społeczny  Obszar ten jest związany ze zdolnością do dostosowania zachowania i myślenia do sytuacji społecznych. Obejmuje inteligencję społeczną oraz umiejętność nawiązywania i podtrzymywania relacji, a także zdolność do uczenia się i wykorzystywania zachowań akceptowalnych społecznie. 
Uczeń z właściwym poziomem samoregulacji w tym wymiarze potrafi wychwytywać sygnały społeczne (w tym wskazówki niewerbalne, np. ton głosu), a także zrozumieć je i właściwie na nie zareagować. 
Potrafi na przemian mówić i słuchać podczas rozmowy, „naprawiać” błędy z komunikacją oraz rozumie, w jaki sposób emocje wpływają na człowieka
  • sytuacje, które wywołują dezorientację lub sprawiają trudności, 
  • konflikty interpersonalne,
  • sytuacje, w których dziecko jest ofiarą lub świadkiem przemocy, 
  • konflikty w grupie wynikające z braku zrozumienia wpływu własnych działań i wypowiedzi na inne osoby
  • kłopoty z zawieraniem lub podtrzymywaniem przyjaźni,
  • trudności z działaniem w grupie,
  • brak umiejętności podtrzymywania rozmowy,
  • problemy z rozumieniem sygnałów społecznych,
  • wykluczenie lub wycofanie się z życia towarzyskiego,
  • agresja społeczna, zastraszenie lub mobbing
Prospołeczny Obejmuje takie cechy, jak: empatia, bezinteresowność, zinternalizowane normy i wartości, zaangażowanie w pracę grupy, odpowiedzialność społeczna i zdolność do stawiania potrzeb innych lub wyższego celu ponad swoimi własnymi. Uczeń z właściwym poziomem samoregulacji w tym obszarze posiada umiejętność płynnego przechodzenia od koncentracji na sobie do koncentracji na innych. 
Potrafi wchodzić w kontakty z innymi, odczytywać ich sygnały, rozpoznawać ich potrzeby i w razie konieczności odraczać zaspokojenie własnych zachcianek po to, by uwzględnić potrzeby innych. Obszar ten obejmuje także pewne aspekty rozwoju w kategoriach duchowych, estetycznych, intelektualnych i ogólnoludzkich 
  • konieczność radzenia sobie z silnymi emocjami innych ludzi, 
  • sytuacja, kiedy ktoś prosi, żebyśmy postawili potrzeby innych ponad swoimi, 
  • napięcia pomiędzy wartościami własnymi a wyznawanymi przez innych uczniów, 
  • sytuacje niejednoznaczne moralnie i poczucie winy
  • brak empatii widoczny w sytuacjach związanych z relacjami i procesami społecznymi w grupie, w których dziecko może odczuwać lęk, wykluczenie lub izolację, przytłoczenie przez dominujące w grupie osoby lub pociąg do pomysłów będących w sprzeczności z jego normami moralnymi i zasadami zachowania


Doktor Stuart Shanker wskazuje następujące typy naturalnych biologicznych reakcji na zagrożenie:

  • zaangażowanie społeczne;
  • wal...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy