Ile białek wstrzykuje komar, zanim w ogóle poczujesz ukłucie? Kilkadziesiąt, a według niektórych analiz ponad sto. Większość z nich ma jedno zadanie: sprawić, żeby krew płynęła, a Ty niczego nie zauważyłeś.
POLECAMY
Swędzący bąbel nie jest więc efektem „jadu”, tylko odpowiedzią Twojego układu odpornościowego na tę mieszankę. Poniżej krok po kroku: co dzieje się w skórze, po czym odróżnić ślad komara od pluskwy czy kleszcza i co ma udokumentowane działanie, gdy swędzenie nie daje spać?
Co dzieje się w skórze w chwili ukąszenia?
Komar nie „gryzie”. Wprowadza w skórę zestaw cienkich, ząbkowanych sztylecików i szuka nimi naczynia krwionośnego¹. Zanim zacznie pić, wstrzykuje ślinę. Zawiera ona białka przeciwzakrzepowe, rozszerzające naczynia i tłumiące miejscową reakcję zapalną, dzięki którym może bez przeszkód pobierać krew². Sama ślina nie jest trująca. Problem w tym, że układ odpornościowy identyfikuje jej składniki jako obce i przy kolejnych ukąszeniach wytwarza przeciwko nim przeciwciała klasy IgE oraz uczulone limfocyty³.
Efekt widać dwuetapowo. W ciągu kilkunastu minut komórki tuczne uwalniają histaminę: naczynia się rozszerzają, płyn przenika do tkanki i powstaje blady bąbel z czerwoną obwódką. Po kilkunastu lub dwudziestu kilku godzinach dołącza reakcja opóźniona, komórkowa, w postaci twardej, swędzącej grudki, która może utrzymywać się dwa, trzy dni³. Swędzenie jest więc dosłownie sygnałem, że skóra rozpoznała ślinę.
Komar, meszka, kleszcz, pluskwa, osa: jak odróżnić ślady?
Ślad zależy od tego, jak zwierzę się odżywia. Komar przekłuwa naczynie i zostawia pojedynczy bąbel. Meszka nie ma tak precyzyjnego aparatu: nacina skórę i spija krew z powstałej kałuży, dlatego jej ugryzienie bardziej boli, często krwawi i puchnie mocniej, zwłaszcza na nogach i karku¹. Kleszcz to nie owad, lecz pajęczak, i działa odwrotnie niż wszystkie powyższe: chce pozostać niezauważony przez wiele dni. Jego ślina zawiera substancje znieczulające i przeciwzapalne, więc ukłucia zwykle się nie czuje⁴. Uwagę powinien zwrócić dopiero rumień, który powiększa się po kilku dniach lub tygodniach, bo może być pierwszym objawem boreliozy⁴.
Osa i pszczoła nie piją krwi. Żądło wprowadza jad z enzymami rozkładającymi tkanki i substancjami wywołującymi ból, dlatego reakcja jest natychmiastowa: ostry ból, potem obrzęk i zaczerwienienie⁵.
Dlaczego jedni puchną, a inni prawie nie reagują?
Reakcja na ukąszenie to w dużej mierze kwestia historii kontaktów z danym gatunkiem. Osoba ukąszona po raz pierwszy zwykle nie reaguje wcale, bo nie ma jeszcze przeciwciał. Przy kolejnych ekspozycjach pojawiają się reakcje opóźnione, potem natychmiastowe, a po latach regularnych ukąszeń u wielu osób dochodzi do naturalnego odczulenia³. Dlatego u dzieci po ukąszeniu często pojawia się większy obrzęk niż u dorosłych. Z kolei osoby, które na co dzień mają częsty kontakt z komarami, z czasem mogą reagować na ich ukąszenia znacznie łagodniej.
U niektórych osób reakcja na ukąszenie może być znacznie silniejsza. Obrzęk może objąć nawet dużą część ręki, a skóra może stać się ciepła, zaczerwieniona i bolesna. Taka reakcja może przypominać zakażenie bakteryjne³, ale często jest po prostu silną reakcją alergiczną na ukąszenie. Mimo to warto skonsultować ją z lekarzem.
Jak złagodzić świąd i obrzęk: co ma potwierdzone działanie?
Najprostszy sposób ma solidne podstawy fizjologiczne: zimno. Chłodny okład zwęża naczynia i spowalnia uwalnianie mediatorów zapalnych, więc bąbel rośnie wolniej i mniej swędzi. Miejscowo stosuje się środki z substancją przeciwhistaminową, która blokuje receptory dla histaminy w skórze, oraz kremy z hydrokortyzonem w stężeniu 0,5 procent, hamujące reakcję zapalną, w tym opóźnioną grudkę. Określenie maść na ukąszenia owadów obejmuje w praktyce także żele chłodzące z mentolem: nie wpływają one na mechanizm reakcji, ale konkurują ze świądem o te same drogi czuciowe i dają szybką, krótkotrwałą ulgę. Przy licznych ukąszeniach i nasilonym świądzie stosuje się doustne leki przeciwhistaminowe³.
Pluskwy: dlaczego ich ugryzienia wyglądają inaczej i skąd się biorą?
Pluskwa domowa (Cimex lectularius) to nocny, bezskrzydły owad, który za dnia kryje się w szczelinach łóżka i ram, a w nocy wychodzi na żer, zwykle na odsłonięte partie ciała: ramiona, kark, twarz⁶. Karmi się kilka minut, często przesuwając się o kawałek, stąd typowe ugryzienia w linii lub w trójkącie, potocznie nazywane „śniadaniem, obiadem i kolacją”. Reakcja pojawia się z opóźnieniem, niekiedy po kilku dniach, więc trudno powiązać ją z konkretną nocą⁶. Pluskwy nie mają związku z brudem. Podróżują w walizkach, używanych meblach i ubraniach⁶. Szczegółowy opis, jak wyglądają ugryzienia pluskiew, pomaga odróżnić je od śladów po komarach i od zmian alergicznych, choć ostateczne potwierdzenie daje dopiero znalezienie owadów lub ich odchodów w sypialni.
Kiedy ukąszenie to sprawa dla lekarza?
W większości przypadków wystarczy czas, chłód i cierpliwość: zmiany ustępują w ciągu jednego do trzech dni. Są jednak sytuacje, które wymagają szybkiej reakcji. Pierwsza to reakcja uogólniona po użądleniu osy lub pszczoły: pokrzywka na całym ciele, obrzęk warg i języka, chrypka, duszność, zawroty głowy. To może być anafilaksja i wymaga natychmiastowego wezwania pomocy, a u osób z rozpoznaną alergią na jad podania adrenaliny z autostrzykawki⁵.
Druga to użądlenie w jamie ustnej lub gardle, bo obrzęk w tej okolicy potrafi zamknąć drogi oddechowe nawet u osoby bez alergii. Trzecia to rumień wędrujący po kleszczu, gorączka lub bóle stawów w kolejnych tygodniach⁴. Czwarta to narastające zaczerwienienie, ból, ciepło i ropa wokół ukąszenia, czyli objawy zakażenia bakteryjnego. W każdej z tych sytuacji domowe metody schodzą na drugi plan, a o dalszym postępowaniu powinien zadecydować lekarz.
Źródła
- Kadłubowski R., Kurnatowska A. (red.) Zarys parazytologii lekarskiej. PZWL, Warszawa, 1999.
- Ribeiro J.M.C., Francischetti I.M.B. Role of arthropod saliva in blood feeding: sialome and post-sialome perspectives. Annual Review of Entomology, 2003.
- Peng Z., Simons F.E.R. Advances in mosquito allergy. Current Opinion in Allergy and Clinical Immunology, 2007.
- Pancewicz S., Garlicki A., Moniuszko-Malinowska A. i wsp. Diagnostyka i leczenie chorób przenoszonych przez kleszcze. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych. Przegląd Epidemiologiczny, 2015.
- Sturm G.J., Varga E.M., Roberts G. i wsp. EAACI guidelines on allergen immunotherapy: Hymenoptera venom allergy. Allergy, 2018.
- Doggett S.L., Dwyer D.E., Peñas P.F., Russell R.C. Bed bugs: clinical relevance and control options. Clinical Microbiology Reviews, 2012.
