Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

2 września 2020

NR 40 (Wrzesień 2020)

Jak pracować z dzieckiem zdolnym?

20

Jednym z podstawowych zadań szkoły jest zwracanie uwagi na wszechstronny rozwój uczniów i zapewnienie im takich warunków, które przyczynią się do rozwijania aktywności własnej. Chodzi tutaj o dostarczenie odpowiednich bodźców i modelowanie sytuacji dydaktyczno-wychowawczych wspierających kreatywność dzieci.

Warto zwrócić uwagę na fakt, że nauczyciele, w trakcie nau­czania, dużo więcej uwagi poświęcają tym uczniom, którzy przejawiają jakiekolwiek trudności czy deficyty. Skupiają się oni wówczas na wyrównywaniu braków i łagodzeniu zaburzeń rozwojowych. Natomiast dziecko, które nie ma problemu z opanowaniem materiału, często zostaje pozostawione samo sobie. Można nawet stwierdzić, że zaczyna być traktowane przedmiotowo, ponieważ wykorzystuje się jego wiedzę do tego, aby znaleźć odpowiedź na najtrudniejsze pytania lub pomóc klasie rozwiązać zadania. 
Okazuje się, że uczeń zdolny w szkole to wyzwanie dla rodziców i nauczycieli, chociaż powszechnie uważa się, że to wielki „skarb”. Jednak w momencie, gdy jest niewłaściwie prowadzony, nie ma poczucia zrozumienia i wsparcia, może okazać się bardzo problematyczny, a nawet zaniechać rozwijania własnych zdolności. Ważne w związku z tym, aby wiedzieć, na co takiemu dziecku możemy pozwolić i w jaki sposób zorganizować mu czas, żeby nasze starania przyniosły oczekiwany efekt. 
 Zdolność (rys. 1) niezwykle często stawia się na równi z takim pojęciami jak talent czy uzdolnienia. W psychologii jednak te pojęcia się rozróżnia (rys. 2):

POLECAMY

  • zdolności ogólne są to właściwości intelektualne człowieka, czyli myślenie, analizowanie, wyciąganie wniosków czy umiejętność rozwiązywania problemów;
  • zdolności kierunkowe to wszystkie te umiejętności, które dotyczą specjalistycznych dziedzin wiedzy (np. uzdolnienia muzyczne czy matematyczne);
  • zdolności twórcze występują u ludzi mających umiejętność tworzenia zupełnie nowych, innowacyjnych rzeczy, znajdowania ciekawych i niesztampowych rozwiązań problemów. 
     
Rys. 1. Znaczenie zdolności (źródło: J. Reykowski, Z zagadnień psychologii motywacji, WSiP, Warszawa 1977)

 

Rys. 2. Rodzaje zdolności (źródło: G. Lewis, Jak wychowywać utalentowane dziecko, Dom Wydawniczy „Rebis”, Poznań 1998)

 

Rys. 3. Trójpierścieniowy model zdolności (źródło: A. Stasiak-Przybylska, Jak radzić sobie z małym
geniuszem? – metody wspierania dziecka zdolnego, „Wychowanie w Rodzinie” 2013, nr 2, t. VIII)


O talencie mówimy zaś wówczas, kiedy stopień tych uzdolnień wejdzie na najwyższy poziom. Niestety, żeby do tego doszło, należy podejmować wiele niestandardowych działań, które nie mieszczą się w ramach tradycyjnej szkoły. 
Jak w związku z tym można poznać, że mamy do czynienia z uczniem zdolnym (rys. 3)? Jest to nie lada wyzwanie dla nauczycieli, ponieważ ciężko uciec od ogólnie przyjętych stereotypów, które mówią o tym, że z takim dzieckiem bardzo trudno się pracuje. W związku z tym nikt nie chce się mierzyć z tym zadaniem. Zdecydowanie łatwiej temat zbagatelizować i odsunąć w czasie. Trudnością samą w sobie jest również proces diagnozowania ucznia zdolnego. Przypomina on bowiem dość długą i niezwykle uporczywą wędrówkę, na końcu której nie wiadomo do końca, co czeka. Zdecydowanie prościej jest w sytuacji, kiedy dziecko trafia do szkoły z opinią z poradni psychologiczno-pedagogicznej mówiącą o szczególnych uzdolnieniach lub ujawniło je w grupie przedszkolnej. Jeśli jednak takie informacje nie dotarły do szkoły, należy:

  • zwrócić szczególną uwagę na pracę ucznia na zajęciach w klasie;
  • obserwować, jakie relacje panują w układzie uczeń – grupa rówieśnicza;
  • przeprowadzić ankietę dotyczącą zainteresowań uczniów;
  • wykonać pomiar dydaktyczny i opracować jego wyniki;
  • przekazywać informacje zwrotne po przeprowadzonych zajęciach;
  • porozmawiać z rodzicami;
  • wykonać (w miarę możliwości) testy osiągnięć i testy na inteligencję;
  • zastosować sposób nominacji i poprosić o jej dokonanie rodziców, nauczycieli, uczniów i niezależnych ekspertów (o ile można to przeprowadzić);
  • zwrócić uwagę na tych uczniów, którzy mają wybitne osiągnięcia w różnych dziedzinach. 

Dziecko zdolne wyróżnia się wśród rówieśników zdecydowanie większą sprawnością językową oraz świetną pamięcią, dzięki której w każdej chwili jest w stanie odpowiedzieć na zadane przez nauczyciela pytania. Potrafi również szybko wyciągać poprawne wnioski oraz zadaje wnikliwe pytania i wysuwa ciekawe sugestie. Jest w stanie znaleźć rozwiązanie dla każdego problemu, który się pojawia. Ponadto, przejawia zainteresowania czytelnicze, dzięki czemu cały czas pogłębia swoją wiedzę, utrwala zasady ortograficzne i poszerza swoje słownictwo. Na tle grupy rówieśniczej wyróżnia się w zasadzie we wszystkich obszarach, a co równie istotne, wykazuje przy tym niesamowite pokłady wiary w siebie i swoje możliwości. Potrafi świetnie obserwować otoczenie i wyciągać prawidłowe wnioski, chętnie podejmuje się wykonywania prac, w których konieczna jest wyobraźnia lub fantazja. Ponadto:

  • doskonale koncentruje się na zadaniu, które musi wykonać;
  • cechuje je oryginalność w myśleniu;
  • ma wiele zainteresowań;
  • chętnie wyraża swoje uczucia i emocje poprzez sztukę (muzykę lub malarstwo);
  • umiejętnie broni swoich poglądów, wykorzystując do tego celu racjonalne argumenty;
  • ma duże poczucie humoru.

Kiedy więc okazuje się, że mamy do czynienia z uczniem zdolnym, w pierwszym odruchu proponujemy mu szereg konkursów i olimpiad. Należy mieć jednak świadomość, że nie każde dziecko będzie zainteresowane taką formą sprawdzania swojej wiedzy. Poza tym konkursy i olimpiady niosą za sobą jeszcze jedno niebezpieczeństwo. Dziecko może nie odczuwać radości i satysfakcji z faktu, że poszerza swoje umiejętności, wiedzę i kompetencje, ale z tego, że rywalizuje z kimś i odnosi sukces. Rywalizacja wówczas staje się celem samym w sobie. Jest to efektem tego, że bardzo często konkursy mają na celu sprawdzenie wiedzy szkolnej, a nie skupiają się na tym, co może zainteresować dziecko. Co więcej, dziecko może mieć również przeświadczenie, że sukces jest nieodłącznym elementem jego życia. Dlatego na kolejnych etapach rozwoju może wybierać tylko takie zadania i problemy, wobec których będzie miało pewność, że je rozwiąże. Dzięki temu pasmo jego sukcesów będzie trwało nadal. Problemem staną się natomiast te wszystkie sytuacje, w których młody człowiek będzie musiał się zmierzyć z porażką. Nie będzie bowiem na to przygotowany. 
Ważnym pytaniem staje się natomiast, co zrobić, żeby uczeń zdolny chciał rozwijać pewne umiejętności. Odpowiedź nie jest prosta, ponieważ nie każdemu dziecku chce się wykonywać dodatkową pracę. Nauczyciel w związku z tym nie powinien zmuszać ani wywierać presji, ponieważ może to wywołać opór ze strony ucznia. Najlepszym rozwiązaniem staje się ustalenie w grupie jednego dnia, w trakcie którego, na zajęciach, dziecko przedstawi klasie dodatkowy temat (związany z jakimś ciekawym zagadnieniem). Na tym etapie rozwoju, gdzie rówieśnicy są dla dziecka najważniejszą grupą odniesienia, nie będzie ono chciało ich zawieść, dlatego poświęci swój czas na przygotowanie tematu i omówienie go na lekcji.
Nie da się ukryć, że obecność zdolnego dziecka w grupie pociąga za sobą nie tylko pozytywne konsekwencje. Taki uczeń jest bowiem niezwykle absorbujący. Cechują go różnego rodzaju nadpobudliwości (rys. 4):

  • intelektualna,
  • wyobrażeniowa,
  • sensoryczna,
  • psychomotoryczna,
  • emocjonalna.
     
Rys. 4. Negatywne cechy nadpobudliwości (źródło: opracowanie własne)


Być może właśnie one wpływają na to, że wszystko wydaje mu się ciekawe, że zadaje niezliczone ilości pytań. Nauczyciel nie może w związku z tym wykazywać zniechęcenia, kiedy słyszy kolejne. Świadczy to jednak o tym, że dziecko wchodzi na kolejny szczebel rozwoju poznawczego. Ma ono poczucie, że każde rozwiązanie podawane przez rówieśników lub osoby dorosłe powinno zostać sprawdzone, dokładnie zweryfikowane. Pojawią się bowiem nowe wątpliwości i kwestie dyskusyjne. Ważne jest również, żeby dać dziecku wolną rękę w szukaniu odpowiedzi. Jeśli znajdzie ono samodzielnie rozwiązanie jakiegoś trudnego/skomplikowanego dylematu, będzie czuło dumę i radość, co wpłynie na dalszą chęć poszukiwania. 
Najistotniejszą radą dla nauczycieli jest to, żeby nie planowali za daleko. Rozwój dziecka nie jest liniowy, nie da się przewidzieć wszystkich elementów, zdarzeń czy bodźców, które pojawią się na jego drodze. Dlatego jeden sukces nie musi oznaczać, że zdarzą się następne. I odwrotnie, jedna porażka nie przekreśla dotychczasowych zwycięstw. Trzeba pozwolić młodemu człowiekowi na poszukiwanie własnej ścieżki, własnych zainteresowań i wyznaczenie celów, które on chce osiągnąć. 
Jakie działania warto w związku z tym podejmować, aby móc właściwie wspierać rozwój dziecka zdolnego? Nie da się ukryć, że szkoła jest takim miejscem, w którym młody człowiek powinien znaleźć wsparcie i możliwość realizacji swoich pasji. Głównym celem nauczycieli powinno stać się podejmowanie działań mających na celu szybszy rozwój poznawczy młodego człowieka oraz rozwijanie kreatywnego i twórczego myślenia. Idealne warunki, żeby to robić, powstają na zajęciach dodatkowych, które mogą przybrać ciekawą formę. Warto również byłoby wplatać interesujące metody pracy w trakcie trwania lekcji, tak żeby przyciągnąć uwagę wszystkich uczniów, nie tylko tych najzdolniejszych. 
Ponadto, rodzice i nauczyciele mogą zdecydować o:

  • przyspieszeniu obowiązku szkolnego,
  • szybszej realizacji programu nau­czania,
  • podwójnej promocji ucznia,
  • indywidualnym toku nauczania.

Najczęściej jednak wykorzystuje się możliwości wsparcia dziecka na zajęciach lekcyjnych polegające na asystowaniu w trakcie wykonywania poszczególnych aktywności lub dawaniu do rozwiązania problemów trudniejszych, wymagających większego zaangażowania. Jednocześnie warto rozszerzać wiedzę dziecka poprzez zadawanie mu prac domowych obejmujących szerszy zakres materiału lub inspirujących prac długoterminowych. Uczeń może więc pracować w oparciu o specjalnie dla niego przygotowane listy zadań, tematy prac lub karty pracy. Efekty tych działań powinny zostać przedstawione na szerszym forum. Co ważne, nauczyciel tutaj nie powinien za bardzo ingerować w pomysły dziecka. Jego rola sprowadza się tylko do kilkuminutowych rozmów pomagających uporządkować dane zagadnienie lub wyjaśniających, na czym ma polegać wykonanie zadania. 
Nauczyciel powinien mieć również na uwadze preferencje sensoryczne uczniów, żeby dopasować do nich najlepsze metody pracy (rys. 5). 
 

Podpis


Niezwykle istotna rola przypada tutaj w udziale również poradniom psychologiczno-pedagogicznym. Ich zadaniem bowiem jest prawidłowe diagnozowanie dzieci za pomocą wystandaryzowanych testów oraz przygotowywanie odpowiednich zaleceń do pracy zarówno dla rodziców, jak i nauczycieli. 
Placówki te prowadzą także zajęcia z zakresu m.in. terapii psychologicznej oraz doradztwa zawodowego, mające na celu udzielenie wsparcia wszystkim zainteresowanym osobom. 
Każdy pedagog powinien mieć świadomość tego, jakie metody pracy najlepiej sprawdzają się w sytuacji, kiedy mamy do czynienia z dzieckiem zdolnym. Można tutaj zaliczyć metody:

  • problemowe,
  • zdobywania i porządkowania informacji pochodzących z różnych źródeł,
  • których celem nadrzędnym jest rozwijanie zainteresowań uczniów,
  • doskonalące umiejętności komunikacyjne,
  • aktywizujące,
  • mające na celu prezentowanie własnych poglądów,
  • skłaniające do samooceny.

Najczęściej wykorzystywane są jednak aktywne metody pracy z uczniem zdolnym. Formami pracy cieszącymi się dość dużą popularnością są natomiast:

  • metoda projektów edukacyjnych – zadania są tutaj realizowane w określonych grupach, gdzie następuje podział działań; uczniowie muszą się nauczyć zbierania informacji, opracowywania ich oraz wspólnego tworzenia projektu, który będzie zaprezentowany na forum;
  • mapa myśli będąca wizualnym opracowaniem jakiegoś problemu lub zagadnienia;
  • dywanik pomysłów – uczniów dzieli się na grupy, w których mają prowadzić dyskusje na określone tematy według konkretnego schematu: rozpoznanie problemu; propozycje jego rozwiązania, deklaracja intencji, ewaluacja oraz podsumowanie; sama nazwa „dywanik” wzięła się stąd, że pomysły uczniów są zapisywane na podłużnych kartka...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy