Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna

1 sierpnia 2018

NR 28 (Lipiec 2018)

Jak się nie dać pseudonauce i fake newsom
NARZĘDZIOWNIA

305

Przydatne informacje i definicje:

Teoria naukowa
System pojęć, definicji i twierdzeń, które tworzą spójny system pojęciowy, opisujący i wyjaśniający wybrane zagadnienie z obszaru jakiejś nauki.
Teoria naukowa to najbardziej rzetelna i kompletna, a przez to – wiarygodna – forma wiedzy naukowej. A jest taka, ponieważ podlega bardzo rygorystycznej weryfikacji. Z tego powodu należy zawsze odróżniać ją to od potocznego rozumienia słowa teoria, sugerującego coś niepotwierdzonego i jedynie przypuszczalnego – to rozumienie jest w rzeczywistości bliższe definicji hipotezy naukowej.
W przypadku nauk przyrodniczych, ścisłych, społecznych czy humanistycznych teorie mają za zadanie opisywać, porządkować i wyjaśniać fakty a także umożliwiać przewidywanie przyszłych wydarzeń bądź dokonywanie nowych odkryć i wynalazków.

Hipoteza naukowa
Propozycja twierdzenia naukowego, przypuszczenie, które podlega weryfikacji (konfirmacji – czyli potwierdzeniu lub falsyfikacji – zaprzeczeniu) na drodze badań naukowych.
Każde badania naukowe zaczynają się od postawienia hipotezy, czyli snucia przypuszczeń na podstawie posiadanej wiedzy bądź poczynionych obserwacji. Np. zgodnie ze słynną anegdotą o Newtonie zaobserwował on, że jabłko spadło z drzewa (i uderzyło go w głowę), co doprowadziło go do odkrycia prawa powszechnego ciążenia. Najpierw była obserwacja spadającego jabłka i zadanie sobie pytania, co i w jaki sposób może sprawiać, że jabłko spada właśnie tak, a nie inaczej? Odpowiedzią na to pytanie była hipoteza dopuszczająca możliwość istnienia jakiejś siły, która odpowiada zarówno za spadanie obiektów na Ziemi, jak i ruch ciał niebieskich. Newton nie poprzestał jednak na samej hipotezie, ale zaczął ją testować, robiąc eksperymenty i obliczenia, dzięki czemu udowodnił słuszność swojego myślenia i stworzył spójną teorię grawitacji. Współczesne teorie naukowe są tworzone w podobny sposób, ale weryfikowane w sposób o wiele bardziej staranny i rzetelny, dzięki czemu są jeszcze bardziej wiarygodne.
Stawianie i testowanie (poprzez badania i eksperymenty) hipotez to jeden z podstawowych procesów twórczego myślenia i fundament uprawiania nauki. Ale hipotezy stawiamy na swój sposób również w codziennym życiu (np. skończył mi się proszek do prania, czy jeśli zamiast nasypać proszku naleję do pralki automatycznej mydła w płynie, to też uda mi się zrobić pranie? – niestety, ta hipoteza jest nieprawdziwa i jej testowanie może skończyć się rzeką piany na podłodze łazienki – bo mydło nie jest przeznaczone do pralek automatycznych i bardzo się pieni, a proszek do prania nie).

Pseudonauka
Powszechnie nieakceptowany przez środowisko naukowe zbiór twierdzeń aspirujących do miana nauki, ale niespełniających jej podstawowych wymogów, w tym zwłaszcza nieopartych na metodzie naukowej i nieweryfikowalnych (tzn. niemających oparcia w wynikach badań przeprowadzonych zgodnie z wymogami metodologii naukowej).
Osoby uprawiające pseudonaukę często posługują się naukową terminologią, aby stworzyć iluzję wiarygodności i naukowości swoich tez, które w rzeczywistości często stoją wręcz w sprzeczności z prawdziwymi teoriami naukowymi. Pseudonauka najczęściej daje też proste wyjaśnienie dla złożonych problemów np. „lewoskrętna witamina C leczy raka”, podczas gdy w rzeczywistości istnieje wiele różnych rodzajów nowotworów (w tym raków), a ich leczenie jest bardzo skomplikowane (i niestety witamina C nie ma takich właściwości).

Teoria spiskowa
Będące w opozycji do powszechnie przyjętej i oficjalnie uznanej wersji wyjaśnienie zaistniałych faktów, wynikające z przekonania o istniejącym spisku, mającego na celu zatajenie prawdy przed opinią publiczną.
Bardzo często teoria spiskowa oferuje nieprawdziwe, ale łatwe do zrozumienia wyjaśnienie jakiegoś zjawiska – dlatego częściej w teorie spiskowe wierzą osoby o niższym poziomie wykształcenia bądź niewielkiej wiedzy z zakresu danej dziedziny, które nie potrafią w pełni zrozumieć np. wyników badań z tej dziedziny bądź wypowiedzi ekspertów. Bardzo wiele osób nie zna się na klimacie (są to bardzo skomplikowane zagadnienia) i niestety część z nich, zamiast wierzyć wynikom badań naukowych, potwierdzającym istnienie zjawiska globalnego ocieplenia, woli dawać wiarę pogłoskom, jakoby globalne ocieplenie było oszustem, spiskiem wszystkich naukowców, którzy chcą w ten sposób coś osiągnąć (np. pieniądze na badania naukowe). Tymczasem w rzeczywistości trwanie i utrzymanie w tajemnicy spisku, który by obejmował aż tyle osób, byłoby zwyczajnie niemożliwe.
Duże znaczenie ma też uleganie wpływowi emocji – teorie spiskowe często na nich grają. Np. teoria spiskowa, zgodnie z którą światem rządzą reptilianie, bazuje na niechęci do polityków oraz na lęku przed obcymi, potężnymi cywilizacjami.

Postprawda
Fałszywa informacja obliczona na wywołanie emocji i skłonienie do działania kierowanego tymi emocjami (pojęcie szersze niż fake news, który się do postprawdy zalicza).

Fake news
Z ang. oznacza dosłownie „fałszywą informację medialną”, najczęściej intencjonalnie wprowadzającą odbiorców w błąd. Jej celem może być manipulacja odbiorcą, wpływanie na jego sposób myślenia, emocje czy decyzje.

Lekcja 2

Temat: Jak się bronić przed postprawdą? 

  1. Każdy może tworzyć pseudonaukę
    Instrukcja: Waszym zadaniem w grupie będzie wspólne wymyślenie jakiejś pseudonaukowej koncepcji lub teorii spiskowej – spiszcie jej najważniejsze założenia, postarajcie się, żeby brzmiało to „naukowo” (możecie użyć znanych Wam naukowych słów lub stworzyć nowe, „mądrze brzmiące” słowa).
    Następnie przygotujcie nieprawdziwą informację (tzw. fake newsa) na ten temat – tak, jakbyście chcieli, żeby czytelnik uwierzył w to, co czyta, ale żeby jednocześnie nie było to prawdziwe. Pamiętajcie, że możecie do woli powoływać się na „amerykańskich naukowców” (w fake newsach w internecie często pojawiają się informacje o tym, że „jak donoszą amerykańscy naukowcy...”, choć czasem są to naukowcy z Rosji lub innych krajów). Postarajcie się, aby temat Waszego...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy