Dołącz do czytelników
Brak wyników

Laboratorium

12 września 2019

NR 35 (Wrzesień 2019)

Zaskakujące cytrusy zabawy z limonenem

0 37

Kto z nas nie lubi owoców? Mam tu na myśli oczywiście te jadalne, które są bogatym źródłem witamin, makro- i mikroelementów, a także innych substancji potrzebnych naszemu organizmowi. Obok owoców występujących naturalnie w naszym klimacie drzew, krzewów, krzewinek czy nawet roślin zielnych, takich jak: jabłoń domowa (Malus domestica), grusza polna (Pyrus communis), śliwa domowa (Prunus domestica), aronia czarnoowocowa (Aronia melanocarpa), porzeczka agrest (Ribes uva-crispa) czy poziomka pospolita (Fragaria vesca), mamy dzisiaj dostęp do innych, bardziej egzotycznych produktów. Chyba najczęściej wykorzystywanymi i spożywanymi owocami pochodzącymi z innych stref klimatycznych są te wytwarzane przez cytrusy (Citrus), czyli rodzaj roślin należący do rodziny rutowatych (Rutaceae). Zalicza się do nich zwykle co najmniej 20–25 gatunków, których zasięg obejmuje południowe i wschodnie regiony Azji, Australię i wyspy południowo-zachodniego Pacyfiku [1]. 

Cytrusy wykazują się dosyć charakterystycznymi cechami. Są to najczęściej wiecznie zielone krzewy lub nieduże drzewa o gęstej koronie. U wielu gatunków na pędach występują ciernie. Liście tych roślin są przeważnie pojedyncze. Wyjątek stanowi tutaj poncyria trójlistkowa (Poncirus trifoliata). Blaszka liściowa jest skórzasta i silnie pachnąca. Kwiaty cytrusów wyrastają pojedynczo lub skupione w grupach. Kubkowaty kielich jest zbudowany z 3–5 działek, natomiast korona z 3–8 (najczęściej 4–5) białych płatków. Pręciki występują zwykle w ilości dwukrotnie większej niż płatki korony, zaś na dnie kwiatu jest położony dysk miodnikowy.
Owoce cytrusów o różnorodnych barwach – od zielonych po pomarańczowe – są właściwie rodzajem mięsistych jagód noszących nazwę hesperidium [2]. Owoce swój kolor w stanie dojrzałym zawdzięczają głównie karotenoidom. Na wcześniejszych etapach rozwoju wśród barwników zawartych w ich tkankach dominują jednak zielone chlorofile. Nasiona cytrusów otacza owocnia składająca się z trzech warstw (licząc od zewnątrz):

  • egzokarp,
  • mezokarp,
  • endokarp.

Egzokarp – nazywany u cytrusów flawedo – ma niewielką grubość, jest barwny i zawiera stosunkowo dużą ilość olejków eterycznych, natomiast mezokarp (albedo) ma z reguły większą grubość, jest jaśniejszy (zwykle biały), gąbczasty i zawiera dużo pektyn. Flawedo i albedo razem tworzą skórkę owocu. Położony głębiej endokarp występuje w postaci cienkiej błony otaczającej rozrośnięte i wypełnione miąższem komory zalążni, czyli to, co nazywamy cząstkami owocu. Nasiona cytrusów są pokryte gładką lub pomarszczoną łupiną nasienną i często zawierają wiele zarodków. Niektóre gatunki (zwłaszcza odmiany uprawne) wytwarzają owoce partenokarpiczne, to znaczy pozbawione nasion [3].

Jedną z ciekawszych cech cytrusów jest ich zapach. Niektóre tkanki tych roślin zawierają duże ilości olejków eterycznych. Nazwą tą określa się ciekłe i zwykle stosunkowo lotne substancje zapachowe produkowane najczęściej w specjalnych komórkach tkanki wydzielniczej roślin. Takie komórki są charakterystyczne dla roślin olejkodajnych, na przykład gatunków z rodziny sosnowatych, jasnotowatych, mirtowatych, baldaszkowatych oraz rutowatych (a więc także i cytrusów). Z chemicznego punktu widzenia olejki eteryczne są mieszaniną różnego rodzaju związków chemicznych, wśród których można wyróżnić terpeny, ketony, aldehydy, alkohole, estry, laktony i inne. Substancje te znajdują zastosowanie m.in. w perfumiarstwie, ale też jako przyprawy, środki lecznicze, terapeutyczne oraz w aromaterapii. 
Aby przekonać się o obecności olejków eterycznych w cytrusach, warto wykonać kilka prostych, a przy tym efektownych doświadczeń.

Doświadczenia


Jako źródło olejku eterycznego możemy zastosować owoce różnych cytrusów. Do doświadczeń będzie potrzebna jedynie skórka, więc nic nie stoi na przeszkodzie, aby wnętrze owoców zagospodarować w inny, ale także przyjemny sposób, a konkretniej po prostu zjeść. Ja wykorzystałem skórkę najbardziej u nas znanego gatunku pomarańczy, tj. pomarańczy chińskiej (Citrus sinensis) nazywanej też często pomarańczą słodką

(fot. 1).

Łatwo pomyśleć, że już na samym początku pojawia się pewien niebagatelny problem: jak z pomarańczowej skórki wydobyć interesującą nas substancję? Okazuje się jednak, że na nasze potrzeby nie jest konieczne stosowanie specjalnych technik izolacji olejków eterycznych. Jeśli tylko skórka pomarańczowa nie jest zbytnio przesuszona, to wystarczy ją ścisnąć w palcach, by zauważyć, że wytryskują z niej niewielkie strumienie cieczy, co szczególnie łatwo jest zaobserwować na ciemnym tle

(fot. 2). Skórka owocu pomarańczy chińskiej po ściśnięciu, widoczne strumienie cieczy zawierającej olejek eteryczny


Wytryskująca ciecz – poza innymi domieszkami – zawiera stosunkowo dużo olejku eterycznego. Z łatwością można wyczuć piękny pomarańczowy zapach tej substancji. W jaki jednak inny sposób wykazać jej istnienie? W tym celu zastosujemy zwykły balonik dowolnego rozmiaru i kształtu wykorzystywany zwykle w charakterze dekoracji. Trzeba go dosyć mocno napompować powietrzem i zawiązać,, a następnie zbliżyć doń trzymaną w dłoni skórkę pomarańczową (fot. 3A). Po jej ściśnięciu, tak by wytryskująca ciecz padła na tworzywo, balon natychmiast pęka (fot. 3B). Towarzyszy temu oczywiście donośny huk.

Fot. 3. Doświadczenie z balonem; A – przygotowanie, B – pozostałości po pęknięciu balonu


Jeszcze bardziej zaskakujący może się wydawać efekt kolejnego doświadczenia. Aby go zaobserwować, musimy zbliżyć świeżą skórkę pomarańczową na kilka centymetrów do płomienia palnika spirytusowego lub w ostateczności świecy (fot. 4). Trzeba przy tym oczywiście zachować odpowiednią ostrożność.

Po ściśnięciu skórki w palcach, kiedy tylko wytryskująca ciecz dostanie się nad płonący palnik, staniemy się świadkami pię...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy