Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pracownia pedagogiczna , Otwarty dostęp

30 czerwca 2022

NR 51 (Lipiec 2022)

Jak utrwalać wiadomości, by proces uczenia się był efektywny?

0 249

Nie od dziś wiadomo, że aby coś na trwałe zapisało się w naszej pamięci, niezbędnym działaniem są notoryczne powtórki. Jakie techniki i metody warto wprowadzić do procesu uczenia się, aby efekt końcowy nas zadowalał?

Dlaczego warto powtarzać i jak to robić?

Powtarzanie jest warunkiem zapamiętania danych treści. Badania nad krzywą zapominania obrazującą, po jakim czasie od zakończenia nauki nowe informacje są zapominane, wskazują, że bez powtórek 75% bezsensownych głosek, których uczyli się badani, uleciało im z głowy, natomiast dobry system powtórek spowodował, że były one pamiętane w ok. 80% przez kilka miesięcy (Boral, Boral 2013: 38–40). Coraz więcej jest prowadzonych badań na ten temat i chociaż różnią się one od siebie wynikami, to jedno jest pewne: do tego, by coś na trwałe zapisało się w naszej pamięci, niezbędne są powtórki, które czasami wydają się nam żmudne i trudne, jednak „Uczymy się w sposób głębszy i z trwalszym skutkiem, kiedy nauka wymaga wysiłku. Nauka, która przychodzi łatwo, jest niczym pisanie na piasku: dzisiaj jest, jutro jej efekt niknie” (Brown, Roediger, McDaniel 2014: 13). Nie ma jednej uniwersalnej metody, dzięki której każdy człowiek w tym samym czasie i przy stosowaniu tych samych technik zapamięta tę samą ilość informacji. Najlepszym sposobem jest wypracowanie własnego rytmu powtórek, jednak żeby to zrobić, trzeba znać skuteczne sposoby powtarzania i dlatego warto zapoznawać z nimi uczniów podczas codziennej pracy, dając przykłady różnych technik tak, by każdy uczeń miał możliwość wykorzystania tych, które polubi i które uzna za najefektywniejsze. Tak właśnie, zdaniem Bartłomieja Borala i Tomasza Borala, autorów książki Techniki zapamiętywania, czynią mistrzowie pamięci – dostosowują sposoby zapamiętywania do własnych preferencji i dlatego jedni z nich pierwszą powtórkę robią po piętnastu minutach, inni natomiast uważają, że to zbyt krótki czas, by cokolwiek zapamiętać (Boral, Boral 2013: 40).
Jednak, bez względu na to, kiedy rozpoczniemy powtarzanie, myśl, która wróci do nas po kilkunastu czy kilkudziesięciu minutach od jej poznania i zrozumienia, następnie po dobie, dwóch, trzech czy po tygodniu będzie nam zdecydowanie bliższa niż ta, z którą kontakt będzie tylko jednokrotny. Dlatego nauczyciele powinni wiedzieć, jakie strategie stosować w procesie uczenia się, by uczniowie jak najdłużej zachowywali w pamięci informacje, które każdego dnia trafiają do ich mózgów podczas lekcji.

POLECAMY

Jak powtarzać treści podczas zajęć szkolnych?

Efektywne uczenie się to takie, dzięki któremu zapamiętane informacje możemy długo wykorzystywać, dlatego warto mieć na uwadze, że znacznie lepsze od wielokrotnej lektury tego samego tekstu czy przeglądania notatek jest przywoływanie faktów, zdarzeń, pojęć, a zatem istotną rolę w procesie uczenia się odgrywają tak zwane ćwiczenia w przywoływaniu. Uczniom można zaproponować fiszki czy quizy, dzięki którym szlaki pamięciowe w mózgu stają się trwalsze, co potwierdza eksperyment. przeprowadzony w Columbii w stanie Illinois. Badacze ułożyli materiał do zapamiętania przez uczniów tak, że jego część była przedmiotem quizów o niskich stawkach, co oznacza, że zapewniona była kontrolna informacja zwrotna, a z każdego z quizów badani mogli otrzymać po trzy punkty w ciągu semestru. Druga część materiału, niebędąca przedmiotem quizów, była trzykrotnie powtarzana przez uczniów pod okiem nauczyciela. Wyniki badań wskazały, że lepszy efekt uzyskali z tej części materiału, która była przywoływana w formie quizu. Jak się okazuje, przywoływanie informacji jest najlepszą formą treningu, co potwierdza również historia pilota odrzutowca transportowego, Matta Browna, któremu pracodawca kazał poddawać się co pół roku serii testów i symulacji lotów, co pozwalało na przywoływanie różnych sytuacji i manewrów mających kluczowe znaczenie w kontrolowaniu maszyny. Warto więc, by nauczyciele, zamiast wielokrotnego czytania tekstu, odpytywania czy testowania uczniów, stosowali quizy z informacją zwrotną, co nie tylko wpływa na jakość śladów pamięciowych, które stają się coraz trwalsze, ale również pomaga uczniom uświadomić sobie, co już wiedzą, a czego jeszcze nie wiedzą (Brown, Roediger, McDaniel 2014: 35–37).

Jakie są możliwości ludzkiej pamięci?

Badania dowodzą, że liczba elementów, które człowiek jest w stanie zapamiętać przez kilka minut, czyli zachować w pamięci krótkotrwałej, jest określona i wynosi od sześciu do ośmiu. W ten sposób zapamiętujemy numer telefonu, pin do karty bankomatowej, datę urodzenia czy numer rejestracyjny pojazdu. Czy możliwe jest jednak, by móc zapamiętywać więcej elementów? Przeprowadzony w tym zakresie eksperyment opisany przez Ericssona i Poola w książce Droga na szczyt dowodzi, że tak. Badanie polegało na udziale studenta w serii sesji treningowych, podczas których powtarzał coraz dłuższe ciągi cyfr. Zaczynał od pięciu elementów i, jeśli nie popełnił błędu, dodawano mu do zapamiętania kolejny element. Jeśli zaś się pomylił, skracano ciąg o dwie cyfry i zaczynano powtórki od nowa, co powodowało, że zadanie wciąż było dla uczestnika wyzwaniem, jednak niezbyt dużym. Podczas badania zaobserwowano, że student na kilka dni zatrzymał się na etapie zapamiętywania dziewięciocyfrowego ciągu. Wskazywało to na istnienie naturalnej granicy pojemności jego pamięci krótkotrwałej, jednak po kilku dniach okazało się, że granica ta jest możliwa do przekroczenia: student znalazł własną metodę zapamiętywania, która pozwoliła mu powoli, ale systematycznie robić postępy i zapamiętywać coraz dłuższe ciągi, w efekcie czego po stu sesjach był w stanie zapamiętać czterdzieści cyfr, a po dwustu sesjach – osiemdziesiąt dwie cyfry (Ericsson, Pool 2020: 29–35).
Eksperyment ten dowodzi, że możliwe jest poprawianie swojej pamięci krótkotrwałej, przy czym niezwykle ważne są wytrwałość i upór oraz znalezienie na pewnym etapie treningu (u badanego studenta był to etap zapamiętywania ciągu dziewięciocyfrowego) własnej strategii uczenia się.

Jakie strategie uczenia się są skuteczne i czego warto uczyć uczniów?

Jak twierdzą autorzy książki Techniki zapamiętywania, Bartłomiej Boral i Tomasz Boral, każdy ma dobrą pamięć, niektórzy jednak mają ją niewytrenowaną. Przywołują oni zdanie Einsteina, według którego wyobraźnia jest ważniejsza od wiedzy i podkreślają, że żadna technologia nie jest w stanie dorównać wyobraźni, dlatego niezwykle istotne jest odnalezienie własnego sposobu na codzienny trening wyobraźni i pamięci (Boral, Boral 2013: 6–10). Nauczyciele powinni więc uczyć uczniów, jak się uczyć, oraz uświadamiać im, czego potrzebuje ludzki mózg do tego, by zapamiętywał informacje i potrafił je wykorzystywać w odpowiedniej sytuacji.
Dobrze, by uczniowie wiedzieli, że podczas nauki, zwłaszcza przy powtarzaniu słówek, warto wykorzystywać kolory, przyporządkowując danej kategorii odpowiedni kolor, np. emocje – zielony, osoby – czerwony, czynności – żółty. Można również stosować kolory do monitorowania postępów w nauce, zaznaczając słówka powtórzone już określoną ilość razy, np. pięciokrotnej powtórce przypisany jest kolor niebieski. Skuteczne jest także wypowiadanie powtarzanych słówek na głos, co aktywizuje zmysł słuchu, a tym samym pomaga lepiej zakodować informację. Skuteczną metodą jest również wpisywanie słów w prosty obrazek, dzięki czemu myśląc o danym słowie, nasz mózg przywołuje obraz (Boral, Boral 2013: 151–153).

Dlaczego podczas powtarzania warto uruchomić wyobraźnię?

Do wyjaśnienia zależności między wyobraźnią a pamięcią Bartłomiej Boral i Tomasz Boral wykorzystali obrazowanie, przedstawiając mózg jako zbiór miliardów pustych karteczek, na których zapisywane są docierające do nas informacje. Karteczki często używane usytuowane są na samej górze zbioru, a zatem ich odnalezienie nie sprawia nam trudności, zaś karteczki rzadziej używane giną wśród innych, a tym samym coraz trudniej nam do nich dotrzeć. Oczywiste jest więc, że im częściej wyciągamy daną karteczkę, tym łatwiej nam ją odszukać. Analogicznie jest z docierającymi do naszych mózgów informacjami: im częściej do nich wracamy, tym łatwiej nam je sobie przypomnieć w sytuacji, gdy są na potrzebne. Czy jest jednak możliwe, by przywołać dawno już zapomnianą informację/wyciągnąć karteczkę znajdującą się na samym dnie? Tak, jeśli jest ona powiązana z innymi, zwłaszcza tymi często przywoływanymi/leżącymi na samej górze. Kluczowe jest zatem łączenie ze sobą informacji, ponieważ pozwala na ich przypomnienie nawet wówczas, gdy nie były przez nas długo przywoływane.
Stosowanie odpowiednich strategii ratuje nas przed zapomnieniem czegoś na zawsze, dlatego warto, by uczniowie je znali. Jedną z nich jest zasada: „skojarz – wyobraź – powtórz”, której kolejne kroki polegają na: przywołaniu obrazu, który kojarzy nam się z danym słowem, na wyobrażeniu sobie desygnatu, który odpowiada danemu słowu, a następnie na powtórzeniu tego skojarzenia i wyobrażenia za piętnaście minut, za godzinę, wieczorem, następnego dnia, za trzy dni i za tydzień. Warto praktykować z uczniami tę zasadę, ponieważ pozwala ona na utrwalenie śladu pamięciowego, który jako świeży jest silny, jednak w miarę upływu czasu słabnie, w efekcie czego uczniowie nie pamiętają informacji sprzed kilku tygodni, a nawet dni (Boral, Boral 2013: 23–35).
Nauka jest efektywna, gdy sprawia radość, a zatem warto pobudzać mózg do zapamiętywania poprzez tworzenie w wyobraźni zabawnych przedmiotów czy sytuacji. Można na przykład poprosić uczniów, żeby wyobrazili sobie ogromny długopis oblepiony setkami zdjęć ludzi, robiących śmieszne miny, i żeby go opisali słowami i/lub narysowali, a następnie wymyślili jak najwięcej zastosowań długopisu. Można również polecić uczniom, by wylosowali kilka karteczek z napisami i na ich podstawie wymyślili historyjkę. Mózg, który lubi narracje, utrwala sobie w ten sposób napisane na karteczkach informacje poprzez stosowanie ich w różnych kontekstach. Skuteczną metodą powtarzania jest również przywoływanie w pamięci własnych aktywności poprzez opowiadanie komuś, jak wykonało się daną czynność, np. uczniowie mogą opowiadać nauczycielowi lub swoim kolegom, jak rozwiązali zadanie, jak ułożyli puzzle, jak zbudowali zamek czy jak napisali wiersz. Skoro wiadomo, że mózg lepiej zapamiętuje informacje podane w kontekście, warto stosować metodę łańcuchową, czyli tworzyć historie, w których poszczególne wyrazy połączone są w konkretne sytuacje (Boral, Boral 2013: 28–40). Na przykład zapamiętanie wyrazów: tusz, pióro, biurko, długo, krzyk, gruba, drewno, książka, wietrznie będzie znacznie łatwiejsze, gdy połączymy je w ciąg narracyjny: Wczoraj wieczorem długo siedziałem przy drewnianym biurku, czytając grubą książkę. Nagle zrobiło się bardzo wietrznie. Gdy wstawałem, by zamknąć okno, poruszyłem biurkiem tak mocno, że wylał się tusz do mojego ulubionego pióra. Wtedy usłyszałem swój własny krzyk.
Warto zapoznać uczniów również z metodą ułatwiającą zapamiętanie dat, wykorzystującą zestaw obrazów podzielonych na trzy kat...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy