Dołącz do czytelników
Brak wyników

Okiem ornitologa

8 października 2018

NR 9 (Maj 2015)

Pióra

Pióra zaraz po muszlach morskich są jednym z najczęściej zbieranych przedmiotów pochodzących z natury. Ten twór nabłonkowy obecnie jest charakterystyczny jedynie dla ptaków, choć nie należy zapominać, że najnowsze doniesienia wskazują, że po naszej planecie stąpały również opierzone dinozaury (głównie teropody, dwunożne drapieżniki). Pióra pokrywają ciało ptaków, umiejscowione w skrzydłach stanowią doskonałą powierzchnię lotną, pomagają im zachować stałą temperaturę ciała, chronią m.in. przed wiatrem, zimnem i wilgocią, jak również przed zranieniem. 

Nadają też ptakom wygląd, zadziwiając często swoim kształtem i barwami (godowymi czy kamuflażu). Upierzenie może ulegać zmianie w zależności od potrzeby ptaka, od smukłego i szczupłego w locie lub spoczynku, po krępe w chwili zagrożenia. Idealnym przykładem są sowy (Strigiformes), np. uszatka (Asio otus), która po napuszczeniu się i rozpostarciu skrzydeł wydaje się znacznie większa. Ciekawa jest u niej również funkcja piór na czubku głowy, czyli tzw. „fałszywych uszu”, których zadaniem jest wyrażanie emocji, np. zaniepokojenia. Ponadto, te kępki piór stawiane są również wtedy, gdy sowa przyjmuje pionową pozycję, dzięki czemu dochodzi do spotęgowania kamuflażu. Jej właściwe ucho jest ukryte tuż za okiem, pod piórami szlary. 

Każdy z nas podniósł znalezione na ziemi choć jedno pióro. To właśnie proces pierzenia (sterowany hormonalnie) umożliwia ptakom wymianę starszych zużytych piór na nowe. Te struktury zbudowane są z białka hydrofobowego – keratyny, która jest wysoce odporna na uszkodzenia mechaniczne – jednak gdy przyjrzymy się, jakie odległości potrafią pokonać niektóre gatunki, nie ulega wątpliwości, że muszą być wymieniane, by zapewniać ptakom jak najlepszą zdolność do lotu. Na przykład szlamnik rdzawy (Limosa lapponica) potrafił pokonać dystans 11 680 kilometrów w czasie 8 dni i 5 godzin (dane uzyskane w wyniku założenia nadajnika satelitarnego i ciągłego śledzenia jego wędrówki).

U gatunków występujących w Polsce proces pierzenia przebiega najczęściej w okresie lęgowym i polęgowym. Ptaki wodne, takie jak: blaszkodziobe (Anseriformes) – gęsi (Anser), łabędzie (Cygnus), kaczki (Anatinae) – i żurawie (Grus grus) gubią swoje pióra w okresie wychowywania piskląt, kiedy to prowadzą dość skryty tryb życia. Co ciekawe, zrzucają wszystkie lotki jednocześnie, co skutkuje tymczasowym brakiem zdolności do lotu. Na taką strategię pierzenia nie mogą sobie pozwolić gatunki, które muszą przemieszczać się na większe odległości w celu poszukiwania pokarmu, np. szponiaste (Accipite­-
riformes), brodzące (Ciconiformes), wróblowe (Passeriformes), które wymieniają pióra stopniowo. W przypadku większych ptaków, np. żurawi, może odbywać się ono co 2-3 lata, a u mniejszych corocznie. 

U ptaków bardzo często zaznacza się wyraźny dymorfizm płciowy, również poprzez różnicę w upierzeniu. Najbardziej wyraźny jest on u kaczek (Anatinae) i kuraków (Galliformes). To najczęściej samce przyjmują piękną szatę godową, która określa ich atrakcyjność i odzwierciedla kondycję. Dla samicy to właśnie taki samiec, który będzie miał najbardziej okazałe niezniszczone upierzenie, będzie idealnym kandydatem na partnera. Samce kaczek noszą szatę godową jedynie okresowo (od jesieni do późnej wiosny) po okresie godów tracą ją i upodabniają się do samicy, uzyskując tzw. szatę spoczynkową. Dla przykładu samiec krzyżówki (Anas platyrhynchos) w szacie godowej ma zieloną połyskującą głowę oraz ceglastą pierś. Podczas pierzenia gubi pióra w tych kolorach i na ich miejscu pojawiają się brązowe. Od samicy odróżnimy go po oliwkowym dziobie. Jedną z najbardziej kolorowych kaczek jest mandarynka (Aix galericulata), której to lotki trzeciorzędowe są przekształcone w żagielki. Piękny „ogon” pawia w rzeczywistości tworzą ozdobne wydłużone pokrywy nadogonowe, natomiast właściwe sterówki znajdują się pod nimi i mają za zadanie podpierać wachlarz piór. Kaczki uzyskują szatę godową przez wyrastanie nowych piór, tymczasem znany wszystkim wróbel domowy (Passer domesticus) czy np. kolorowy słowik podróżniczek (Luscinia svecica) przez wycieranie mechaniczne końców piór (na podgardlu). Wiosną dochodzi zatem do odsłonięcia ich centr, czarnego w przypadku wróbla, niebieskiego u podróżniczka. 

Pióra dają również możliwość doskonałego kamuflażu. Mistrzem w tej dziedzinie jest bekasik (Lymnocryptes minimus), którego kryptyczne upierzenie wtapia się w otoczenie do tego stopnia, że ptak płoszy się dopiero spod nóg obserwatora, który notabene wcześniej nie mógł go odnaleźć. Kamuflaż stosują także m.in. samice kaczek i kuraków, gdyż to na nich spoczywa wysiadywanie jaj i opieka nad pisklętami. 

Pióra niektórych gatunków ptaków są w stanie wydawać dźwięki akustyczne. Kszyk (Gallinago gallinago) należący do ptaków siewkowych przy pomocy sterówek wydaje dźwięki przypominające beczenie owcy, skąd wzięła się też jego inna nazwa – bekas. Ptak ten podczas toków wznosi się wysoko i gdy opada jego skrajne pióra w ogonie są poddawane drganiom. Również lotki niektórych blaszkodziobych, np. łabędzia niemego (Cygnus olor) wydają wibrujący szum, natomiast gągoła (Bucephala clangula) świst. Sowy wykształciły niemal bezszelestne pióra. Ich pierwsze lotki pierwszorzędowe na krawędzi skrzydeł zaopatrzone są w grzebyk, który ma za zadanie łagodnie rozdzielić masy powietrza przed skrzydłem, a tym samym tłumić dźwięki. Na ich powierzchni znajduje się dodatkowy aksamitny puszek, który obecny jest również u innego nocnego łowcy – lelka (Caprimulgus europaeus). Lelek posiada dodatkowo specjalne pióra czuciowe u nasady dzioba – obecne również i u innych owadożernych, np. muchołówek (Muscicapidae) – które pomagają w chwytaniu owadów. 

Barwa piór zależy od obecności barwnika w keratynie. Białe pióro (lub jego element) jest jego po...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy