Dołącz do czytelników
Brak wyników

W świecie entomologii

11 lipca 2018

NR 24 (Listopad 2017)

Różnorodność biotyczna, preferencje troficzne i znaczenie gospodarcze pluskwiaków różnoskrzydłych

0 200

Obecnie na Ziemi żyje około 1,8 mln gatunków organizmów żywych, z czego około 1 mln są to owady (Insecta). Według Terry'ego Erwin'a nawet 100 mln gatunków to owady. Ich liczba współcześnie egzystujących to trylion (1 000 000 000 000 000 000) osobników. Co oznacza, że na jednego człowieka przypada około milion owadów, które łącznie ważą 12 razy więcej niż on sam. Pluskwiaki (Hemiptera) to rząd owadów uskrzydlonych, których na świecie jest 100 000 gatunków, a w Polsce 2500 gatunków, w obrębie którego wyróżnia się 4 podrzędy: Coleorrhyncha, Heteroptera, Auchenorrhyncha i Sternorrhyncha.

Pluskwiaki różnoskrzydłe (Heteroptera) to podrząd owadów o przeobrażeniu niezupełnym  obejmujący około 40 tys. gatunków zabranych w 47 ro­dzin (rodzina Miridae – 10 tys. gatunków), z czego w Polsce 750 (dane publikowane), w tym 260 tasznikowatych (Miridae). Trzeba dodać, że są to owady jedne z liczniejszych w gatunki (oprócz: chrząsz­- czy – 400 000, błonkoskrzydłych i mo­-ty­li – 125 000, dwuskrzydłych – 100 000). Najlepiej poznany jest skład gatunkowy na półkuli północnej i w strefie umiarkowanej oraz ciepłej. Dopiero badania XX wieku przybliżyły wiedzę odnośnie taksonów żyjących w lasach deszczowych i na półkuli południowej. Chociaż korony wysokich na 60 m drzew lasów deszczowych nadal nie zostały do końca przebadane.

Dane paleontologiczne

Najstarsi przedstawiciele Heteroptera znani są już z dolnego permu, około 270 mln lat temu, ale znalezione zachowane odciski pochodzą dopiero z triasu, są one głównie wodne, np. Nepomorpha. Lądowe Heteroptera pojawiły się dopiero na przełomie jury i triasu, np. Pentatomomorpha i Cimicomorpha. Znane są odciski Tingoidea, Miridae i Cimicomorpha z jury górnej, Miridae z górnej kredy z terenów Rosji, Anthocoridae, Reduviidae z trzeciorzędu oraz eocenu, miocenu i plejstocenu. Jest to grupa o monofiletycznym pochodzeniu, której przodek był prawdopodobnie drapieżnikiem ssącym hemolimfę innych owadów albo fitofagiem.

Wiadomości ogólne

Heteroptera posiadają dwie pary skrzydeł, z których pierwsza to tzw. półpokrywy. Są one częściowo zesklerotyzowane, a w części dystalnej – błoniaste. Druga para jest błoniasta i służy do latania. Można wśród nich wyróżnić formy makropteryczne (u większości) – o długich skrzydłach – oraz formy brachypteryczne jak kowal bezskrzydły (Pyrrhocoris apterus) [fot. 1] czy pluskwa domowa (Cimex lectularius), które mają skrzydła krótkie, uwstecznione. U większości czułki są 4-członowe, aparat gębowy typu kłująco-ssącego (tzw. kłujka), obecna jest płytka gardzielowa, 4 cewki Malpighiego, stopa 2- lub 3-częściowa. Na głowie występują duże oczy złożone oraz przyoczka. Na zatułowiu dorosłych i na dorsalnej części odwłoka larw występują gruczoły zapachowe. W cyklu rozwojowym występuje przeobrażenie niezupełne, z obecnością larwy (fot. 2).

Wielkość ciała waha się od milimetra do kilkunastu centymetrów, rzadko powyżej 10 cm (Pentatomomorpha). Ciało przeważnie jest owalne rzadko wydłużone, a u lądowych grzbietowo-brzusznie spłaszczone. Odnóża bieżne, pływne, chwytne, skoczne i grzebne (w zależności od biotopu i trofizmu). Wiele z nich jest ciekawie ubarwiona, posiadają w swo­-
jej kutikuli: żółte, pomarańczowe, czerwone, zielone, szare, brązowe, żółtobrązowe, czerwonobrązowe, żółtoszare i czarne barwniki. U pluskwiaków można spotkać wszystkie znane rodzaje mimikry. Jednym z nich jest np. myrmekomorfia występująca np. u Nabidae – to upodabnianie się wyglądem zewnętrznym do mrówek (fot. 3). 

Różnorodność biotyczna

Pluskwiaki różnoskrzydłe są owadami bardzo zróżnicowanymi, które zasiedlają różne biotopy od głębi oceanu aż po szczyty Himalajów. Występują we wszystkich krainach zoogeograficznych od Równika (najliczniej) aż po Bieguny (oprócz Grenlandii i Antarktydy). 

Pluskwiaki, podobnie jak chrząszcze, wtórnie opanowały środowisko wodne i nawodne. Przedstawicieli rodzaju Halobates i Gerris można spotkać na oceanie tysiące kilometrów od lądów. Większość rodzaju Halobates (38 gatunków) żyje na Indopacyfiku, a tylko jeden – Halobates micans – żyje w tropikalnych wodach Atlantyku. Związane to jest z wiekiem oceanów: Atlantyk jest najmłodszy. Pluskwiaki opanowały wszystkie typy wód słodkich. Płoszczyca szara (Nepa cinerea) jest przykładem pluskwy żyjącej w wodzie słodkiej, kroczącej po dnie i polującej na larwy owadów, owady, mięczaki, drobne ryby i kijanki. Inne żyjące w środowisku wodnym pluskwiaki to: pluskolce (Notonecta), żyrytwowate (Naucoridae) i wioślakowate (Corixidae). Na powierzchni wód występują przedstawiciele nartników (Gerridae), ­plesicowate (Veliidae), których pokarmem są inne owady. Są również gatunki bezpośrednio niezwiązane z wodą, ale żyjące w jej sąsiedztwie, nad brzegami, na kamieniach i liściach, np. nabrzeżkowate (Saldidae), poślizgowate (Hydrometridae). Jednak największą różnorodnością morfologiczną, siedliskową, troficzną, fenologiczną i behawioralną cechują się gatunki lądowe. W tej grupie owadów można spotkać od komensali żyjących wspólnie z owadami społecznymi, w guanie nietoperzy w jaskiniach (Cydnidae), w gniazdach ptaków i gryzoni, po korowcowate żerujące w drewnie (Aradidae), aż po przedstawicieli rodziny tasznikowatych (Miridae), zajadkowatych (Reduviidae) czy zażartkowatych (Nabidae), którzy żyją w Ameryce Południowej na pajęczynach i norach gryzoni, a Cimicidae to ektopasożyty stałocieplnych.

Pluskwiaki występują na każdym organie rośliny nasiennej. Często można je spotkać na roślinach zielnych, krzewinkach, krzewach i drzewach. Szczególnie wdzięczne do obserwacji są występujące licznie na roślinach z rodziny selerowatych czerwono-czarne strojnice baldaszówki (Graphosoma lineatum) (fot. 4) czy spotykany na krzewach i drzewach leśnych, roślinności łąkowej i ruderalnej odorek zieleniak (Palomena prasina) (fot. 5). Niektóre z pluskwiaków związane są z korą drzew, rozkładającym się drewnem, pod kamieniami czy też ściółką, np. korowcowate (Aradidae), tasznikowate (Miridae), zajadkowate (Reduviidae). Bardzo często można je spotkać w koronach drzew owocowych np. prze­świetlikowate (Tingidae), na owocnikach hub – korowcowate (Aradidae), jak i wew­nątrz niektórych jednoliściennych, np. bambusów. Istnieją gatunki związane z charakterystycznymi formami roślinnymi: lasami, np. tarczówkowate (Pentatomidae), korowcowate (Aradidae), tasznikowate (Miridae), z łąkami, np. tasznikowate (Miridae), z polami uprawnymi, np. tasznikowate (Miridae), tarczówkowate (Pentatomidae), żółwinkowate (Scutelleridae), występujący w szczelinach skał wapiennych przedstawiciele tasznikowatych (Miridae), na wydmach – rodzina żółwinki (Scutelleridae), na gruzełkach gleby (Plataspidae), murawach kserotermicznych (Thyreocoridae), a zaniedbane mieszkania mogą stać się siedliskiem przedstawicieli pluskwowatych (Cimicidae).

Preferencje troficzne

Pokarm pluskwiaków jest bardzo zróżnicowany. Znane są gatunki żywiące się krwią endotermów, np. zajadkowate (Reduviidae). Pluskwiaki związane ze środowiskiem wodnym to w większości drapieżniki, których pokarm stanowią bezkręgowce i kręgowce. Znaczna większość pluskwiaków to formy fitofagiczne lub zoofitofagiczne. Niektóre z nich odżywiają się grzybami, np. korowcowate (Aradidae), tasznikowate (Miridae). ­Pokarmem fitofagów są rośliny zarówno nago- jak i okrytonasienne. Należy dodać, że znajdują się wśród nich szkodniki pól uprawnych, np. zbóż, cebuli, ogórków, buraków cukrowych, lnu, konopi, pomidorów, słonecznika itd. Wyjątkiem są 2 krajowe gatunki rodziny tasznikowatych (Miridae) żyjące na paprociach. Niektóre z nich żywią...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy