Dołącz do czytelników
Brak wyników

Entomologia

21 listopada 2018

NR 30 (Listopad 2018)

Ważki – przepiękne bestie

0 262

Ważki (Odonata) są drapieżnikami, zarówno jako larwy, jak i owady dorosłe. Uskrzydlone formy ważek spotykane są od wiosny do jesieni w pobliżu zbiorników wodnych, gdzie pilnują swojego terytorium, czekają na partnera i żerują. Są to owady doskonale latające, umiejące zawisnąć w powietrzu i nawet latać do tyłu. Mają bardzo duże oczy, które zajmują sporą powierzchnię głowy, a ich ciała bywają ubarwione w kolorowe wzory.

Ważki są bardzo starym rzędem owadów pod względem filogenetycznym. Są to na ogół owady duże (rozpiętość skrzydeł karbońskich form kopalnych dochodziła nawet do metra), z dużą i bardzo ruchliwą głową oraz dużymi kulistymi oczami złożonymi. Ciało ich jest smukłe, tułów krótki, odwłok długi, równowąski, cylindryczny. Obie pary skrzydeł są prawie jednakowe, gęsto użyłkowane, błoniaste, sztywne. W stanie spoczynku pozostają płasko rozpostarte, co jest cechą prymitywną. Użyłkowanie ważek jest bardzo stare filogenetycznie i określa się jako archeodiction. Ważki są bardzo dobrymi lotnikami, latają szybko i bezgłośnie. Narządy gębowe gryzące, czułki małe, niepozorne. Występuje przeobrażenie niezupełne (hemimetabolia) – larwy ważek rozwijają się w wodzie, wylinka następuje nad lustrem wody, najczęściej na roślinach nadwodnych, gdzie potem obserwuje się puste wylinki. Występuje u nich dymorfizm płciowy (różnice w budowie zewnętrznej i wyglądzie pomiędzy samicami i samcami). Podczas kopulacji osobniki łączą się w tzw. tandemy: samiec wyrostkami analnymi na końcu swojego odwłoka chwyta samicę za przednią część tułowia. Po kopulacji samica składa jaja do wody, wkłuwa w rośliny podwodne lub na różne przedmioty zanurzone pod wodą. Rozwój larw jest zależny od temperatury wody i dostępności pokarmu i trwa kilka, a nawet kilkanaście lat. Owady uskrzydlone żyją tylko jeden sezon: pierwsze jesienne przymrozki nieodłącznie kończą się śmiercią dorosłych ważek. U larw warga dolna ma specyficzną budowę, dzięki której może wysuwać się do przodu i stanowi narząd chwytny (tzw. maska). Larwy oddychają skrzelotchawkami i tylnym odcinkiem jelita. Ważki są bardzo wyspecjalizowanymi drapieżnikami, zarówno w stadium larwalnym, jak i w postaci dorosłej (imago). W środowisku wodnym larwy polują na inne larwy: komarów, jętek i ważek, a nawet na kijanki i małe ryby (np. larwy żagnic). Dorosłe polują w locie na różne owady jak na bezkręgowce. Ważki stanowią pokarm dla ryb, pająków i ptaków, a same są żywicielami pośrednimi przywr pasożytujących u ptaków wodnych. Liczba znanych nauce ważek przekracza 6000 obecnie żyjących gatunków. Występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy, najliczniej w strefie tropikalnej. W Europie stwierdza się 130 gatunków.
W Polsce występują 73 gatunki ważek. W rzędzie Odonata wyróżnia się ważki równoskrzydłe (Zygoptera) i różnoskrzydłe (Anisoptera). 

Łunica czerwona, samiec – Pyrrhosoma nymphula

Ważki równoskrzydłe

Ważki równoskrzydłe (Zygoptera) mają skrzydła w stanie spoczynku stykające się powierzchniami grzbietowymi i ułożone wzdłuż ciała. Obie pary skrzydeł są identyczne i smukłe (łątkowate i pałąkowate), rzadziej nieco rozszerzone (świteziankowate). Obie pary skrzydeł przezroczyste, tylko u samców świtezianek zabarwione na kolor ciemnoniebieski. Odwłok najczęściej ze wzorem barwnym, który może być pomocny przy oznaczaniu gatunku. Błękitne z czarnym wzorem charakteryzują najczęściej samce z rodziny łątkowatych, podczas gdy samice są w mniej kontrastowym brązowym ubarwieniu. Ważki te latają stosunkowo słabo i powoli, niekiedy zaledwie unosząc się nad powierzchnią. Spotykane bezpośrednio nad wodą, ale również w oddaleniu od zbiorników, np. na polanach leśnych, łąkach, nieużytkach. Do ważek równoskrzydłych zalicza się 4 rodziny: świteziankowate, pałątkowate, łątkowate i pióronogowate. Najpopularniejszymi przedstawicielami Zygoptera są: świtezianka dziewica (Calopteryx virgo), pałątka pospolita (Lestes sponsa), nimfa stawowa (Enallagma cyathigerum), łątka dzieweczka (Coenagrion puella) czy pióronóg zwykły (Platycnemis pennipes). Do tego taksonu należy najmniejsza ważka w Polsce: iglica mała (Nehalennia speciosa), o długości ciała 30 mm i rozpiętości skrzydeł 29 mm, objęta ścisłą ochroną gatunkową.

Podpis
Tężnica wytworna, tandem – Ischnura elegans
Straszka pospolita, samica – Sympecma fusca

Ważki różnoskrzydłe
Ważki różnoskrzydłe (Anizoptera) są znacznie większe i mocniej zbudowane. Skrzydła pierwszej i drugiej pary różnią się od siebie kształtem, a podczas spoczynku rozstawione są na boki. Odwłok jest stosunkowo smukły i wydłużony, czasem zgrubiały u nasady lub cały grzbieto-brzusznie spłaszczony (np. ważka płaskobrzucha). Samce mają zazwyczaj grzbietową powierzchnię ciała pokrytą błękitnym nalotem, odwłok z czarno-kolorowym wzorem, a samice są w barwach żółto-zielono-brązowych, z wzorem mniej kontrastowym. Na skrzydłach są ciemne żyłki i przezroczyste powierzchnie i tylko  u niektórych gatunków występuje charakterystyczny wzór barwny w postaci ciemnych przepasek lub plamek (szablak przepasany, ważka czteroplama) czy plam nasadowych skrzydeł: ciemnobrązowych (ważka płaskobrzucha, przeniela dwuplama) lub żółtych (szablak żółty, ważka ruda, zalotka większa). U kilku gatunków obecne jest barwne użyłkowanie skrzydeł: żółte (lecicha mała, szabak żółty) lub czerwone (szafranka czerwona). Ważki różnoskrzydłe to szybko i wytrwale latające owady, które często odbywają sezonowe przeloty, w ciągu jednego la...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy