Dołącz do czytelników
Brak wyników

Biochemia

5 listopada 2020

NR 41 (Listopad 2020)

Za mało źle, za dużo niedobrze – mowa o witaminach

186

Gdy na zewnątrz robi się chłodno i deszczowo, zaczynamy więcej myśleć o naszym zdrowiu i odporności – i tu często pojawia się pomysł na lepsze odżywianie czy też na suplementację witamin. Potrzeba zdrowego żywienia jest bezdyskusyjna, ale czy niezbędne jest łykanie witamin? Jeśli tak, to kiedy? A może to niepotrzebne lub wręcz szkodliwe? Czym są witaminy, gdzie je znajdziemy (poza apteką) i do czego ich właściwie potrzebujemy?

Witaminy, mówiąc krótko, to związki organiczne, które dla człowieka nie są ani źródłem energii, ani materiałem budulcowym, jednak są mu niezbędne do życia. Ich niewielkie ilości są konieczne do prawidłowego przebiegu wielu procesów metabolicznych, pełnią różnorakie funkcje regulacyjne, tym samym wpływając na rozwój organizmu oraz stan zdrowia. Spośród znanych obecnie witamin 4 rozpuszczają się w tłuszczach (A, D, E, K), natomiast pozostałe w wodzie (C i grupa B). To obecnie najczęściej stosowany podział tych związków.

POLECAMY

Trochę historii

W tym miejscu możemy poczuć szczyptę dumy, gdyż za odkrywcę witamin uznaje się naszego rodaka, biochemika Kazimierza Funka. On to, prowadząc badania nad chorobą beri-beri, czyli porażeniem wielonerwowym, doszedł do wniosku, że substancja, którą udało mu się wyodrębnić z otrąb ryżowych i która przyczynia się do zdrowienia, to substancja chemiczna z grupy amin. Nazwał ją witaminą, czyli aminą niezbędną do życia (vita – życie z łac.) Było to w roku 1912, a nazwa funkcjonuje powszechnie do dzisiaj, mimo że po latach badań wiadomo, że większość witamin nie ma wcale charakteru aminowego. Tą pierwszą odkrytą przez Funka witaminą była występująca też m.in. w drożdżach, mleku czy roślinach strączkowych witamina B1.
Witaminy są dla człowieka substancjami egzogennymi, czyli muszą być dostarczane do organizmu z zewnątrz – i tu bardzo istotne jest, aby dostarczać sobie odpowiednią ich ilość, aby procesy, w których uczestniczą, odbywały się bez zakłóceń. A procesy te są niezwykle istotne. W tabeli przedstawiono niektóre z głównych funkcji witamin oraz źródła ich pozyskiwania. 
 

Tab. 1. Funkcje witamin i ich wpływ na organizm oraz źródła pozyskiwania
Nazwa 
witaminy
Przykładowe funkcje 
i wpływ na organizm
Dobre źródła 
pozyskiwania

(retinol)
udział w procesie widzenia, w tworzeniu męskich i żeńskich komórek rozrodczych, łożyska, zarodka i płodu, podziały i różnicowanie komórek, ekspresja genów, jest przeciwutleniaczem tran, ciemnozielone warzywa liściaste, dynia, morele, marchew, tuńczyk, żółtko jaja
D3 
(cholekalcyferol)
regulacja homeostazy fosforanów i wapnia, zapobieganie krzywicy u dzieci oraz demineralizacji kości u dorosłych, udział w regulacji ciśnienia krwi, a w trzustce wpływ na wydzielanie insuliny skórna synteza pod wpływem promieniowania UVB oraz źródła pokarmowe, np. tłuste ryby morskie, tran, jaja, wątróbka
E
(tokoferol)
bardzo silny antyoksydant, opóźnia procesy starzenia, zapobiega uszkodzeniu naczyń krwionośnych, hamuje adhezję płytek krwi, zwiększa tempo rozkładu cholesterolu LDL, opóźnia rozwój zaćmy tłuszcze roślinne, migdały, orzechy laskowe, nasiona dyni i słonecznika, awokado
K
(K1 – fitomenadion 
K2 – menachinon)
uszczelnianie naczyń krwionośnych, udział w homeostazie wapnia, zapobieganie demineralizacji kości brukselka, szpinak, szparagi zielone, żółtko jaja
B1 
(tiamina)
metabolizm tłuszczów, białek i węglowodanów, prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego, mięśni, serca soczewica, groszek zielony, pełnoziarniste pieczywo
B2
(ryboflawina)
metabolizm tłuszczów, białek i węglowodanów, produkcja czerwonych krwinek, synteza hormonów tarczycy jaja, grzyby, mięso, mleko, migdały
B3 
(PP, niacyna)
regulacja poziomu cukru i cholesterolu, synteza hormonów steroidowych i hormonów tarczycy, metabolizm białek, węglowodanów, tłuszczów drób, tuńczyk, łosoś, wołowina, rośliny strączkowe, pomidory
B4 
(cholina)
udział w rozwoju mózgu i układu nerwowego u płodu, w kontrolowaniu funkcji mózgu, układu oddechowego, mięśniowego, serca, utrzymanie prawidłowej struktury komórek żółtko jaj, ryby, podroby, orzechy, kiełki i otręby pszenne, pomidory, kapusta, sałata, rośliny strączkowe
B5 
(kwas pantotenowy)
udział w produkcji przeciwciał, neurotransmiterów, przekształcanie hemu w hemoglobinę, metabolizm tłuszczów, białek i węglowodanów drożdże, wątróbka, jaja, awokado, jogurt, mleko, grzyby, kurczak, pełne ziarna
B6 
(pirydoksyna)
produkcja hormonów, enzymów, hemoglobiny, metabolizm tłuszczów, białek i węglowodanów, prawidłowe działanie układu nerwowego, regulacja ciśnienia krwi drób, orzechy, rośliny strączkowe, awokado, banany
B7 
(H, biotyna)
udział w glukoneogenezie, tworzeniu kwasów tłuszczowych, procesie krzepnięcia krwi, poprawa kondycji skóry, włosów i paznokci wątróbka, drożdże, mąka sojowa, orzechy włoskie
B8 
(inozytol)
budulec błon komórkowych, wspomaga prawidłowe działanie układu nerwowego, naczyniowego i serca mięso, tuńczyk, owoce cytrusowe, migdały, drożdże, jaja, rośliny strączkowe
B9 
(B11, kwas foliowy)
tworzenie i dojrzewanie krwinek czerwonych, synteza, naprawa, metylacja DNA, zapobieganie wadom cewy nerwowej warzywa, ryż, kiełki pszenicy, żółtko jaja, szpinak, drożdże, soczewica
B12 
(cyjanokobalamina)
udział w tworzeniu erytrocytów, osłonki mielinowej nerwów, neurotransmiterów, reakcjach metylacji, meta­­­­­­bolizm tłuszczów, białek i węglowodanów, zapobiega niedokrwistości, pozytywnie wpływa na procesy psychiczne mięso, drób, ryby, jaja, nabiał

(kwas askorbinowy)
silny antyoksydant, synteza kolagenu, hamowanie melanogenezy, ma właściwości bakteriobójcze, bakteriostatyczne, pomaga wchłaniać żelazo owoce cytrusowe, żurawina, pomidory, natka pietruszki, szpinak


U ludzi, którzy odżywiają się prawidłowo, spożywają zróżnicowane pokarmy, ilość witamin dostarczanych do organizmu jest na ogół odpowiednia. Czasem jednak możemy mieć do czynienia z nieprawidłowościami – z niedoborem lub z nadmiarem. Przyczyny mogą być różnorakie. 

NIEDOBÓR WITAMIN

Do najczęstszych przyczyn powodujących niedobory witamin należą błędy dietetyczne, eliminowanie pewnych produktów spożywczych (np. u wegan często występuje niedobór wit. B12), dieta niskotłuszczowa mogąca powodować niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, zaburzenia wchłaniania tłuszczów (biegunki, choroba Leśniowskiego-Crohna, mukowiscydoza, celiakia, niektóre choroby trzustki). Zaburzać wchłanianie mogą także niektóre leki przeciwdrgawkowe, kortykosteroidy, pewne antybiotyki, olej mineralny jako środek przeczyszczający – witaminy się w nim rozpuszczają, ale organizm go nie wchłania. Również operacje bariatryczne wykonywane w walce z otyłością mogą upośledzać wchłanialność. 
Częstą przyczyną niedoborów jest alkoholizm. Po pierwsze alkoholicy na ogół zastępują posiłki alkoholem i tym samym narażają się na braki ważnych związków organicznych, ponadto sam alkohol może zakłócać metabolizm i wchłanianie witamin. Z kolei brak ekspozycji na promienie słoneczne może być przyczyną niedoboru wit. D. Warto dodać, że zapotrzebowanie na witaminy zmienia się w zależności od stanu zdrowia czy trybu życia. Przykładowo większych ilości wit. B1, B4, B9, C potrzebują kobiety w ciąży i karmiące piersią. Palacze papierosów mają zwiększone zapotrzebowanie na wit. C, a osoby wykonujące forsowne ćwiczenia fizyczne – na B1. Również pewne choroby jak niedoczynność tarczycy czy pewne zaburzenia genetyczne wymagają zwiększonej podaży odpowiednich witamin. Lekkie niedobory omawianych tu związków nazywa się hipowitaminozą, natomiast poważne bądź ich zupełny brak w organizmie – awitaminozą.

Oto do czego mogą doprowadzić niedobory tych związków:

A: ślepota nocna prowadząca do całkowitej, podatność na infekcje, suchość oczu, skóry, spowolniony wzrost i rozwój dzieci.
D: nadmierne przemęczenie fizyczne, bóle stawów i kości w wyniku ich demineralizacji, osteoporoza, krzywica, trudności z gojeniem się ran, zwiększona podatność na infekcje i zachorowania np. na depresję, choroby autoimmunologiczne, stwardnienie rozsiane.
E: zmęczenie, bladość, zwię...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy