Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata ornitologii

19 września 2018

NR 11 (Wrzesień 2015)

Bocian biały

246

Dla Polaków jest ptakiem narodowym. Do niedawna był gatunkiem pospolitym gniazdującym nawet w najmniejszych osadach. Niestety obecnie przybywa obszarów, na których już nie ma lęgowych bocianów. 

Bocian biały (Ciconia ciconia) jest jednym z 19 przedstawicieli tej grupy ptaków na świecie. Spośród siedmiu gatunków z rodzaju Ciconia naj­­­bar­dziej spokrewnionym wydaje się być bocian czarnodzioby (Ciconia boyciana) występujący w Azji Wschodniej. 

Należy do największych ptaków Polski – mierzy ok. 108 cm długości, osiąga 180–220 cm rozpiętości skrzydeł, a waży 2,6–4,4 kg. Jego biało-czarne upierzenie kontrastuje z czerwonym dziobem i nogami. Młode osobniki, zwłaszcza te przebywające w gniazdach, są łatwe do identyfikacji ze względu na ciemny kolor dzioba.

Bocian to pokarmowy oportunista zjada zarówno większe bezkręgowce, jak dżdżow­nice, ślimaki, pasikoniki i chrząszcze, jak i małe kręgowce, głównie płazy i gryzonie, ale także ryby i gady (jaszczurki, węże). Chwyta także małe ptaki, szczególnie różne gatunki wróblowych, a zwła­szcza nielotne jeszcze pisklęta oraz nie­du­że ssaki, np. łasice i młode koty. Odnotowano przypadek spożycia przez bociana małego koźlęcia! Na zimowiskach w Afryce nasze bociany zjadają dużo szarańczaków, a także polują przy wodopojach na wikłacze czerwonodziobe (Quelea quelea) – występujących tam masowo kuzynów wróbli. 

Bocian biały znany jest jako gatunek kleptopasożytniczy, tj. odbierający innym zwierzętom ich zdobycz. W Polsce obserwowano napastowanie przez bociana białego kani rudej oraz błotniaka stawowego i błotniaka łąkowego. 

Lęgi

Do Polski większość boćków powraca na przełomie marca i kwietnia. Pierwsze na gniazdach pojawiają się zazwyczaj samce, zaś samice przylatują kilka dni później. Remont gniazda rozpoczyna się najczęściej w momencie powrotu obydwu ptaków tworzących parę. Nowe gniazdo jest stosunkowo nieduże – osiąga ok. 80 cm średnicy i wysokość do ok. 35–40 cm, ale stare, użytkowane przez dziesięciolecia gniazda mogą mieć nawet ponad 1,5 m średnicy i ważyć solidnie ponad pół tony! Składanie jaj rozpoczyna się zazwyczaj od końca pierwszej dekady kwietnia. Wysiadują obydwoje rodzice, ale udział samicy jest zdecydowanie większy niż samca. Po ok. 30–34 dniach inkubacji wykluwają się pisklęta. Jest ich zazwyczaj od 2 do 5, ale zdarzają się też jedynaki, a wyjątkowo lęgi złożone nawet z 6–7 piskląt! Takie rekordowe lęgi odnotowano m.in. w Polsce i na Węgrzech. Pobyt piskląt w gnieździe trwa ok. 54–68 dni, ale jeszcze przez co najmniej 1,5–3 tygodnie korzystają one z pomocy rodziców. 

Wielki areał

Bocian biały jest ptakiem lęgowym trzech kontynentów. W Europie i w południowo-zachodniej Azji oraz w Afryce gniazduje podgatunek nominatywny Ciconia ciconia ciconia, zaś w Azji Centralnej podgatunek środkowoazjatycki Ciconia ciconia asiatica, zwany też bocianem turkiestańskim. 

Na naszym kontynencie gniazduje od nadatlantyckich rejonów Portugalii, Hiszpanii i Francji po tereny na wschód od Wołgi w Rosji. Skrajnie południowe stanowiska lęgowe znajdują się w Grecji i hiszpańskiej Andaluzji, a północne w Estonii oraz na terenie Rosji koło Petersburga i w rejonie Kostromy. Bardzo prawdopodobne są lęgi boćka na południu Finlandii, ponieważ w ostatnich latach pojawiają się tam pary, które tokują i budują gniazda, ale jeszcze nie przystępują do lęgów. 

W Afryce tradycyjne lęgowiska znajdują się na północy Maroka, Algierii i Tunezji. Ciekawostką są w ostatnich latach lęgi na północy Libii. Natomiast od lat 30. XX w. gniazduje on także na skrajnym południu Afryki, w rejonie tradycyjnych zimowisk. Na przełomie XX i XXI w. w RPA gniazdowało ok. 10 par bociana białego. 

W Azji jego zasięg obejmuje rozległe obszary Turcji, Zakaukazia, północnego i wschodniego Iraku oraz zachodniego Iranu oraz Kazachstanu i Uzbekistanu. Do lat 80. XX w. gniazdował także w Kaszgarii (dawny Turkiestan Wschodni, obecnie prowincja Sinkiang) na zachodzie Chin, gdzie niestety uległ eksterminacji przez zasiedlających ojczyznę Ujgurów, obcych tam kolonistów chińskich. Natomiast jako lęgowy pojawił się w Izraelu oraz w rejonie Stawropola na Przedkaukaziu. 

Po ok. 30–34 dniach inkubacji wykluwają się pisklęta. Jest ich zazwyczaj od 2 do 5, ale zdarzają się też jedynaki, a wyjątkowo lęgi złożone nawet z 6–7 piskląt! 

Sprawny migrant

Bocian biały jako wytrawny „szybownik” najchętniej migruje nad lądem, ze względu na tworzenie się nad nim ciepłych prądów wstępujących. To one „wynoszą” bociany na wysokość przekraczającą nawet 3500 m nad poziom gruntu, co pozwala im przemieścić się lotem ślizgowym wiele kilometrów dalej. W Europie zazwyczaj przelatuje do 200 km w ciągu dnia, ale w Afryce wartości te przekraczają nawet 500 km. 

Tradycyjne zimowiska bociana białego to Afryka na południe od Sahary oraz południowa Azja, a zwłaszcza Indie. Europejskie boćki lecą na afrykańskie zimowiska dwoma szlakami – populacja gniazdująca na wschód od Łaby kieruje się ku Bałkanom i Bosforowi, by dalej przelecieć nad Libanem i Izraelem ku Nilowi i dalej na południe, czasami docierając aż do Kraju Przylądkowego na skrajnym południu RPA. W przypadku boćków z północnej części areału, gniazdujących na północy Estonii oraz na południu Karelii (pogranicze Rosji i Finlandii) czy w rejonie Wołogdy i Kazania, długość trasy ich wędrówki w przypadku zimowania aż w RPA może przekroczyć 10 tys. km – i to tylko w jedną stronę!

Natomiast osobniki lęgnące się na zachód od Łaby, w drugiej połowie lata przemieszczają się nad Francją i Hiszpanią ku Gibraltarowi, i dalej nad Marokiem i Algierią lecą nad Saharą na rozlewiska środkowego biegu Nigru i w rejon Jez. Czad. Co ciekawe, na pograniczu trzech państw – Czadu, Sudanu i Sudanu Południowego, spotykają się ze sobą osobniki z obydwu europejskich populacji, co czasami skutkuje „przetasowaniem”, a w kon­sekwencji m.in. gniazdowaniem bocianów pochodzących z Polski na terenie Szwajcarii i Holandii. 

Zimowiska środkowoazjatyckich bocianów białych znajdują się gł. w Indii, ale w niewielkiej liczbie spotkać je można także w Pakistanie i Bangladeszu. Zdarza się, że zalatują dalej na wschód, np. w styczniu 1964 r. dwa osobniki spotkano w rejonie Bangkoku w Tajlandii. Co ciekawe, część bocianów z Iranu, reprezentujących podgatunek nominatywny Ciconia ciconia ciconia, migruje na zimę do Pakistanu i na zachód Indii, na tereny tradycyjnych zimowisk podgatunku środkowoazjatyckiego Ciconia ciconia asiatica. Znane są też przypadki zimowania w Indiach bocianów obrączkowanych na lęgowisku w Niemczech.

W drugiej połowie XX w. zaczęły powstawać nowe miejsca zimowania bociana białego. W dolinie Hula na północy Izraela początkowo pozostawały na zimę dziesiątki, a później setki bocianów, obecnie zaś jest tam ich nawet do kilku tysięcy. W mniejszej liczbie bociany zimują także w Armenii i Azerbejdżanie oraz na pograniczu iracko-irańskim, w Zjednoczonych Emiratach Arabskich i w Omanie. Bociany białe zaczęły zimować także na południu Europy, zwłaszcza w rejonach wielkich wysypisk odpadów komunalnych na obszarze Portugalii, Hiszpanii i południowej Francji, a w mniejszej liczbie także we Włoszech, m.in. na Sycylii. W połowie lutego 2005 r. obserwowałem jednego boćka w rejonie Kerkini na północy Grecji.

Powracające w stadach bociany białe z afrykańskich zimowisk „zabierają” czasami ze sobą egzotycznych „gości” – kilka lat temu w Turcji obserwowano w stadzie boćków dławigada afrykańskiego (Mycteria africana), pokrewny gatunek bociana z rodzaju Mycteria. Łatwo go odróżnić od naszego boćka po żółtym dziobie, czerwonych policzkach i czarnych sterówkach ogona. 

Zdarza się też, że zbłąkane bociany pojawiają się z dala od tradycyjnych legowisk, np. na Islandii i północy Fennoskandii oraz u podnóża Uralu, a także na Azorach i Maderze – odpowiednio – ok. 1400 i 800 km od wybrzeży Portugalii. Znany jest przypadek młodego boćka, który wychował się w gnieździe znajdującym się w Danii. Ruszył w daleką drogę ku zimowiskom dość nietypowo, gdyż najpierw pojawił się w Anglii, a następnie skierował się na południe, lecąc nad Zatoką Biskajską, by po 3 dniach znaleźć się w stanie krańcowego wyczerpania na Maderze... Bocian biały jest w stanie przelecieć nawet na drugą stronę Atlantyku – ornitolodzy dysponują wiedzą nt. dwóch przypadków pojawów pojedynczych boćków w Ameryce na Karaibach: w 1993 r. na wyspie Antiqua i w 2007 r. na Martynice. 

W Polsce

Bocian biały jest ikoną polskiej wsi. Nie ma drugiego tak charakterystycznego przedstawiciela naszej awifauny, który by lepiej symbolizował polski krajobraz rolniczy. Krążące nad oraczem i jego synem bociany z obrazu Józefa Chełmońskiego są tego doskonałą ilustracją. 

Od starożytności do czasów nowożytnych, wraz z postępującym wycinaniem puszcz i rozwojem rolnictwa – podobnie jak kuropatwa, czajka i skowronek – bocian biały należał do grona „zdobywców”/„zwycięzców”. Przed tysiącem lat, w czasach Mieszka I i Bolesława Chrobrego, bocian biały był na ziemiach polskich zdecydowanie rzadszy niż obecnie. Ponieważ większość obszaru dzisiejszej Polski była wówczas pokryta lasami (ok. 75%), liczniejszy musiał być u nas wtedy bocian czarny (Ciconia nigra). Pogląd ten wzmacnia powszechna wówczas obecność rozległych starodrzewów i terenów podmokłych, a więc biotopów optymalnych dla leśnego kuzyna naszego boćka. 

Później w wyniku intensywnego wyrębu puszcz w dorzeczu Wisły i Odry oraz powstawania nowych osad ludzkich, bocian biały dość szybko skolonizował wylesione obszary. U schyłku średniowiecza już połowa obszaru dzisiejszej Polski była użytkowana rolniczo. Bocianowi białemu żyło się co najmniej dobrze – rozległe tereny otwarte, ekstensywne rolnictwo, silnie rozwinięta hodowla bydła i powszechność upraw jarych oraz przychylne dla niego nastawienie naszych przodków, zapewniały mu na ziemiach polskich optymalne warunki do egzystencji.

Ale postępujący od czasów nowożytnych proces wielkoobszarowych odwodnień („melioracji”), a od XX w. również wzrost chemizacji rolnictwa, w połączeniu z zanikiem wypasu bydła i tradycyjnego łąkarstwa oraz kreowanie wielkoobszarowych monokultur zbóż ozimych, rzepaku i kukurydzy, spowodowały na wielu obszarach redukcję liczebności bociana białego.

Wszak według światowego spisu bociana białego z 2004 r., jednoznacznie wynika, że 20% światowej populacji tego gatunku żyło wówczas w Polsce. Byliśmy najliczniej zasiedlonym przez boćka krajem na świecie! Stąd zdumiewające je...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy