Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

18 stycznia 2022

NR 48 (Styczeń 2022)

Cyraneczka bajkalska w Polsce

0 339

Rok temu, w styczniu 2021 r., na stawach koło Radziądza, w zachodniej części Doliny Baryczy, a później w lutym i marcu, na południu Wielkopolski i na Mazowszu, przebywał kaczorek tego wschodniosyberyjskiego gatunku kaczki. Obecność cyraneczki bajkalskiej w Polsce jest zjawiskiem niezwykłym, ponieważ jej areał lęgowy obejmuje wschodnią Syberię, a zimowiska położone są w Chinach, Korei Południowej i w Japonii.

W Polsce mamy zaledwie trzy pewne stwier­­dzenia tej niezwykle egzotycznej kaczki – pierwsze pochodzi sprzed 1923 r. i dotyczy zastrzelonego gdzieś w środkowej części Polski samczyka, który jako eksponat przechowywany jest w muzeum w Radomiu. Dwa kolejne, ubiegłoroczne stwierdzenia, z Doliny Baryczy oraz z Wielkopolski i Mazowsza, stanowią drugie i trzecie pewne stwierdzenia cyraneczki bajkalskiej w Polsce i korespondują z najnowszymi obserwacjami tej kaczki w innych krajach Europy. Natomiast zgłoszenie z końca maja 1987 r. dotyczące dorosłego samca cyraneczki bajkalskiej, jakoby widzianego na Bagnach Biebrzańskich, nie uzyskało pozytywnej opinii Komisji Faunistycznej.

POLECAMY

Rok temu

Młodocianego samczyka cyraneczki bajkalskiej Anas formosa vel Sibirionetta formosa wypatrzył w sobotę 9 stycznia 2021 r. na stawach w rejonie Żmigrodu wrocławski birdwatcher Wiesław Lenkiewicz. Wieść o tym szybko rozeszła się wśród osób parających się ornitologią. Razem z kolegami Marianem Domagałą oraz Andrzejem Kąkolem i Marianem Szerugą pojechałem tam i miałem okazję obserwować tego wschodniosyberyjskiego gościa. Kaczorek ten przebywał w sporej grupie naszych dzikich kaczek – krzyżówek, świstunów, krakw, cyraneczek, płaskonosów, czernic i głowienek. Mimo lekkiego mrozu przez ponad godzinę obserwowaliśmy go przez lunety, co pozwoliło nam na lepsze poznanie jego wyglądu i niektórych elementów behawioru. Ten niezwykły w Polsce gość przebywał w rejonie Żmigrodu do 16 stycznia, po czym ślad po nim zaginął. Nieoczekiwanie nazajutrz, czyli 17 stycznia, ornitolodzy ze Szwecji poinformowali, że niedorosły kaczorek tego gatunku pojawił się w Uppsali, sporym mieście położonym na północ od Sztokholmu. Z opublikowanych fotografii wynikało, że to ten sam osobnik, widziany dobę wcześniej w zachodniej Polsce. W Uppsali przebywał on do 5 lutego 2021 r. na jednym z niezamarzniętych miejskich akwenów, gdzie mógł czuć się bezpiecznie ze względu na niemal kompletny brak naturalnych wrogów, takich jak bielik czy jastrząb. A kiedy przyszła wiosna, prawdopodobnie ten sam kaczorek ponownie pojawił się u nas w okresie 21–23 lutego 2021 r. w rejonie Rawicza na południu Wielkopolski, a następnie w okresie 24 lutego–6 marca ponownie na stawach w Dolinie Baryczy, by później przelecieć w okolice Wyszkowa na Mazowszu, gdzie obserwowano go w okresie 20–23 marca 2021 r. 

Opis gatunku

Cyraneczka bajkalska jest niedużą (długość 36–43 cm, ciężar 0,4–0,6 kg) dziką kaczką normalnie występującą na wschodzie Azji. Wygląd dorosłego kaczora w szacie godowej jest specyficzny, co wyklucza błąd w jego identyfikacji. Najbardziej oryginalnie ubarwiona jest głowa kaczora – jej czarny wierzch (od nasady dzioba po potylicę) odgranicza od reszty głowy wąski biały pasek. Żółty policzek przecina „na pół” czarny pasek okalający oko i biegnący w dół, by na spodzie policzka skręcić w kierunku dolnej części nasady dzioba. Tylny bok głowy (za policzkiem) jest ciemnozielony, a od szyi i dołu potylicy ponownie oddzielony wąskim białym paskiem. Szyja godowo upierzonego kaczora jest jasnobrązowo-różowa, zdobna w ciemne kropy, a wyraźna biała pręga oddziela ją od szarego boku ciała. Podobnie jak w przypadku samców rożeńca, cyranki i płaskonosa, także kaczorek cyraneczki bajkalskiej ozdobiony jest dość długimi, lancetowatymi piórami wyrastającymi z wierzchnich pokryw skrzydłowych. Te zdobne, zwisające na boki pióra są szczególnie dobrze widoczne, gdy kaczorek pływa lub stoi. Elegancję szaty godowej samczyka cyraneczki bajkalskiej dopełnia czarne podogonie oddzielone od szarego boku wyraźną białą pręgą. U lecącego kaczora widać od spodu białą pachę silnie kontrastującą z ciemnym obramowaniem ramienia spodu skrzydła.
Samica cyraneczki bajkalskiej jest dość podobna do przedstawicielek krewniaczych gatunków kaczek należących do rodzaju Anas: ma zasadniczo brązowe ubarwienie, ale zdobi ją charakterystyczna biała owalna plama u nasady dzioba oraz wyraźnie białe podgardle. W locie samica cyraneczki bajkalskiej jest dość podobna do samicy cyranki Anas querquedula, ale ma silnie skontrastowane lotki drugorzędowe (czarne z wyraźnym białym paskiem na końcach lotek). Młodociane osobniki w pierwszych miesiącach życia są bardzo podobne do samicy.

Areał i biotop

Jeszcze 100 lat temu, na początku XX w., cyraneczka bajkalska była jedną z najliczniejszych dzikich kaczek na wschodzie Azji. Do połowy XX w. sporadycznie obserwowano ją jako gatunek lęgowy nawet w strefie tundry, na terytorium skrajnie północno-wschodniej Syberii, tj. między deltą Leny a Czu­­­­­­kotką. Późną wiosną i latem, a więc w okresie lęgowym, obserwowana była dość daleko na południu Syberii – w rejonie jeziora Bajkał oraz w rejonie Czyty na obszarze północnej Buriacji.
Natomiast na zimowiskach w Chinach i Japonii notowano wiek temu stada cyraneczek bajkalskich liczące po kilkaset tysięcy osobników(!), np. w rejonie Osaki, w środkowej ­­części Honsiu (Japonia), zimowało do 100 tys. tych kaczek. Niektóre osobniki regularnie zimowały w Indiach, a wyjątkowo także w Pakistanie.
W trakcie wiosennej migracji na południowym wschodzie Syberii, zwłaszcza nad jeziorem Chanka – dużym akwenem na pograniczu chińskiej Mandżurii i rosyjskiego Kraju Ussuryjskiego, cyraneczka bajkalska była 100 lat temu najliczniejszym ptakiem wodnym występującym w niewyobrażalnych wręcz zgrupowaniach szacowanych przez różnych obserwatorów nawet na milion osobników!
Przy tak wielkiej liczebności populacji nie dziwi, że w tym okresie niektóre cyraneczki bajkalskie podczas migracji pojawiały się nawet w Azji Środkowej – na obszarze Kazachstanu, Kirgistanu i Uzbekistanu oraz Afganistanu. Wyjątkowo stwierdzona była też nad Zatoką Perską w Zjednoczonych Emiratach Arabskich.
Obecny areał lęgowy cyraneczki bajkalskiej jest znacznie skromniejszy i obejmuje wschodnią i tylko częściowo środkową Syberię. Gniazduje ona głównie na wschód od Jeniseju, sięgając w izolowanych populacjach do wybrzeża Morza Ochockiego stanowiącego integralną część północno-zachodniej części Pacyfiku (Oceanu Spokojnego). Najliczniejsza populacja cyraneczki bajkalskiej gniazduje w Jakucji (obecnie Republika Sacha), szczególnie w dorzeczu dolnego biegu Leny oraz na Kamczatce.
Obecnie zimowiska cyraneczek bajkalskich znajdują się w środkowej i południowej Japonii oraz w Korei Południowej i na południowym wschodzie Chin.
W okresie lęgowym cyraneczka bajkalska zasiedla płytkie wody stojące i wolno płynące w strefie tajgi i lasotundry. Zasiedla ona także różne typy torfowisk obfitujące w powierzchnie otwartej wody. W okresie migracji i zimowania zatrzymuje się także na głębszych wodach, jednak nocami żeruje na płyciznach oraz błotnistych obszarach w miejscach różnych upraw rolnych. 

Prześladowanie 

Ogromne zgrupowania cyraneczki bajkalskiej w okresie migracji i zimowania były od tysięcy lat naturalnym zjawiskiem dla rodzimej ludności Azji Wschodniej – Ewenkowie, Nanajowie, Udegejczycy i Oroczowie z dorzecza Amuru i Ussuri oraz Mandżurowie z dorzecza Sungari i Liao-he wiedzieli o masowym pojawianiu się wiosną cyraneczek bajkalskich. A jesienią Chińczycy, Koreańczycy i Japończycy doskonale zdawali sobie sprawę, że niebawem przylecą stada tych kaczek. Stadne żerowanie na osuszonych polach ryżowych tradycyjnie było wykorzystywane przez myśliwych do polowania na te wschodniosyberyjskie piękne kaczuszki. Powszechność polowań na te ptaki w połączeniu z niedoskonałością dawnej broni myśliwskiej dawało stosunkowo marne wyniki, więc nieduże ówczesne pozyskanie łowieckie nie miało większego wpływu na stan populacji tej kaczki.
Sytuacja zmieniła się w drugiej połowie XIX w., kiedy na wschodzie Azji, a zwłaszcza w Japonii, zaczęto upowszechniać zachodnią technikę. Uzbrojeni w wyprodukowaną w Europie i Ameryce Północnej broń palną azjatyccy myśliwi zaczęli dokonywać  – dosłownie – rzezi cyraneczek bajkalskich, np. w Japonii trzech (sic!) tamtejszych łowców zabiło podczas tylko jednej zimy ok. 50 tys. cyraneczek bajkalskich, przy czym w rekordową dobę zabili blisko 10 tys. (sic!) osobników tego gatunku. W konsekwencji liczebność zimującej w Japonii populacji tej kaczki wyraźnie się obniżyła, spadając z dawnego poziomu o co najmniej 150 tys. osobników, do zaledwie ok. 10 tys. w styczniu 1980 r. i zaledwie 2 tys. na przełomie lat 80. i 90. XX w.
Podobną sytuację odnotowano w Chinach, gdzie od lat 50. XX w. komuniści związani z Mao Tse Tungiem wydali wojnę wszelkiego rodzaju szkodnikom żerującym na resztkach ziaren leżących w błocie na osuszonych polach ryżowych. W latach rządów Mao zmuszono setki tysięcy chińskich rolników, aby traktowali tę kaczkę jako wroga i strzelali do niej bez żadnych oporów. A że komunistyczna ideologia wyparła tradycyjny buddyzm, więc skala eksterminacji cyraneczek bajkalskich w okresie lat 60. i 70 XX w. była w Chinach wręcz porażająca. Wyniki zimowego cenzusu ptaków wodno-błotnych na wschodzie Azji ze stycznia 1989 r. pokazały prawdę o skali eksterminacji: w Chinach doliczono się zaledwie 83 osobników tych kaczek, w Japonii około jednego tysiąca, a w kontrolowanej przez USA Korei Południowej naliczono ponad 13 tys. cyraneczek bajkalskich.
Na umyślne tępienie na zimowiskach w Chinach i Japonii nałożyło się masowe zabijanie cyraneczek bajkalskich w miejscach postoju podczas migracji i na legowiskach w sowieckiej Rosji. Zarówno w czasach carskich, jak i w okresie do połowy XX w., na wschodzie i w środkowej Syberii cyraneczka bajkalska była gatunkiem występującym niemal powszechnie. Gniazdowała wówczas nawet na skrajnym zachodzie dorzecza Jeniseju, w obrębie bagnistej Niziny Zachodniosyberyjskiej – w zlewni rzek Ełoguj i Taz – płynących między dorzeczem Jeniseju i Obu. W tym czasie znane były przypadki zalatywania cyraneczek bajkalskich na zachód od jej areału, aż na obszar Syberii Zachodniej, np. w rejon Tomska i nad rzeką Irtysz oraz w środkowej części Kazachstanu – w dolinie Syr-darii.
Po przewrocie komunistycznym w latach 1917–1918 r. sytuacja w Rosji się zmieniła – nastąpiła presja na osuszanie dolin rzecznych oraz zintensyfikowano łowiectwo, co przyniosło bardzo negatywne konsekwencje m.in. dla cyraneczki bajkalskiej.
Rosyjski ornitolog Mikołaj Pojarkov (2002) podaje, że krach liczebności cyraneczki bajkalskiej w byłym Związku Sowieckim nastąpił w latach 1965–1967. Na Jez. Chanka w Kraju Ussuryjskim liczebność tej kaczki w okresie wiosennej migracji zmniejszyła się co najmniej 300-krotnie (sic!...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy