Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

18 czerwca 2018

NR 27 (Maj 2018)

Ryś eurazjatycki Lynx lynx – największy kot Europy

0 325

Obecnie jest największym przedstawicielem kotowatych w Europie. Korzystając ze ścisłej ochrony prawnej, tylko w niewielu przypadkach spontanicznie powrócił na obszary, gdzie wcześniej został wytępiony. Ale dzięki reintrodukcjom ponownie występuje w Alpach i Górach Dynarskich oraz Szumawie i Harzu. W Polsce przed ćwierćwieczem dokonano skutecznej reintrodukcji w Puszczy Kampinoskiej, a w ostatnich latach ryś sam zrekolonizował  Sudety. 

Ryś eurazjatycki (Lynx lynx) od ok. 150 lat jest największym przedstawicielem kotowatych w Europie. Dawniej był trzecim co do wielkości kotem występującym na naszym kontynencie: największym był tygrys kaspijski (Panthera tigris virgata) występujący do drugiej połowy XIX w. na północnym wybrzeżu Morza Kaspijskiego (m.in. w delcie rzeki Ural), a na południu Bałkanów 2 tys. lat temu żył lew azjatycki (Panthera leo persica). Obydwa te wielkie koty zostały wyrugowane z naszego kontynentu, a w przypadku tygrysa kaspijskiego został on całkowicie wytępiony. 

Ryś eurazjatycki osiąga 110–130 cm długości (z czego na ogon przypada 16–23 cm), w kłębie mierzy 75–80 cm wysokości, a waży do 30 kg, przy czym samce są o ok. 1/5 raza większe od samic. Jest więc największym gatunkiem spośród 4 taksonów tworzących rodzaj Lynx – ryś kanadyjski (Lynx canadensis) jest od niego tylko minimalnie mniejszy, a zdecydowanie mniejsze są obydwa bardziej południowe gatunki – ryś iberyjski (Lynx pardina) i ryś rudy (Lynx rufus). 

Charakterystyczną cechą europejskich rysi jest występowanie dwóch schematów umaszczenia związanych z obszarem występowania: rysie z podgatunku nominatywnego (Lynx lynx lynx) żyjące w tajdze od Skandynawii po góry Ural oraz w strefie lasów mieszanych i liściastych krajów nadbałtyckich (Estonia, Łotwa, Litwa i północna część Polski) i Europy Wschodniej (Białoruś, północna Ukraina i Rosja) mają jasne futro, często pozbawione wyraźnie zaznaczonych cętek. Natomiast rysie z południa Europy Środkowej i Bałkanów są bardziej ceglaste i wyraźnie cętkowane. Nasze rysie z Podlasia, Mazur i Lubelszczyzny należą do mało cętkowanej formy północnej, a te z Karpat i Sudetów reprezentują wyraźnie cętkowaną formę południową (Lynx lynx carpathicus). 

Areał i siedliska

Dawny zasięg rysia obejmował większość Europy (bez Półwyspu Iberyjskiego oraz Islandii i Irlandii) oraz północną i środkową część Azji – od Syberii po góry Turcji, Zakaukazia, Iranu, Pakistanu, Indii i Chin. W wyniku wielowiekowych prześladowań (zabijanie, trucie, wycinanie lasów) jego areał znacznie się zmniejszył. Całkowicie wytępiono go w Europie między Atlantykiem a Karpatami i od przełomu XIX i XX w. występował jedynie na wschód od Skandynawii, Polski i Bałkanów po wschodnie krańce kontynentu w górach Ural.

Interesujące zjawisko ekspansji rysia zarejestrowali badacze rosyjscy na skrajnym wschodzie Syberii. W pierwszej połowie XX w. doszło do naturalnej kolonizacji Półwyspu Kamczackiego. Po raz pierwszy obecność rysia odnotowano na północy Kamczatki pod koniec lat 30., a już w połowie lat 50. spotykano go na całym półwyspie. Kamczatka została nim trwale zasiedlona – w pierwszej połowie lat 80 XX w. liczebność populacji rysia na Kamczatce szacowano na ok. 200 osobników (Vasiliev i in. 1985). 

Ryś generalnie jest zwierzęciem leśnym, ale w Fennoskandii i na Syberii zasiedla także lasotundrę, czyli pogranicze tundry i tajgi, a na skrajnym południu nawet zakrzaczone odludne górzyste obszary Turcji, północnego Iraku i Iranu, Pakistanu i Indii oraz południa Chin. Na pograniczu mongolsko-chińskim upodobał sobie zakrzewione podgórskie równiny na obrzeżach Pustyni Gobi.

W Europie ryś zasiedla wszelkie stare i rozległe kompleksy leśne na niżu i w górach, zwłaszcza te posiadające połączenia tzw. korytarzami ekologicznymi z sąsiednimi obszarami leśnymi. Żyje zarówno w lasach liściastych, jak i mieszanych oraz iglastych, preferując fragmenty o puszczańskim charakterze, z obecnością wielu wykrotów i powalonych drzew oraz gęstego podszytu i podrostu. Ważny dla rysia jest niski stopień penetracji terenu przez ludzi oraz znaczne oddalenie od intensywnie uczęszczanych dróg i linii kolejowych. 

Tymczasem nawet w wielkich masywach leśnych z prowadzoną intensywną gospodarką leśną trudno o dzikie ostępy i z reguły rysia w nich nie ma. Egzystuje on natomiast w zrenaturyzowanych (wtórnie zdziczałych) kompleksach leśnych, zwłaszcza tych, gdzie dokonano tzw. przebudowy drzewostanów albo gdzie natura sama może decydować o dalszym charakterze drzewostanów, jak to ma miejsce w parkach narodowych i wielkoobszarowych rezerwatach. W przypadku Polski rysie optymalne warunki egzystencji znajdują na dużych obszarowo terenach chronionych, zwłaszcza w parkach narodowych, a poza tym w rezerwatach i skupieniach stref gniazdowych (gł. ptaków szponiastych), gdzie przyroda funkcjonuje z minimalną ingerencją człowieka, a ryś znajduje dogodne miejsca bytowania. Na obszarach górskich i skalistych ryś chętnie korzysta z wszelkiego rodzaju jaskiń i skalnych wnęk jako miejsc odpoczynku i schronienia.

Życie rodzinne

Poza krótkim okresem godów, który przypada na koniec zimy (w Polsce od przełomu stycznia i lutego do początku marca), samica i samiec wiodą samotniczy tryb życia. Ciąża trwa ok. 2,5 miesiąca. Młode w liczbie od 1 do 4 rodzą się między przełomem kwietnia i maja a końcem maja, a na północy nawet w czerwcu. Mimo troskliwej opieki samicy rzadko udaje się wychować więcej niż dwójkę młodych. Matka opiekuje się rysiętami od 9. do 11. miesiąca ich życia, czyli do przedwiośnia. Poza zapewnieniem im ochrony przed naturalnymi wrogami – niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) i niedźwiedź himalajski (Ursus thibetanus) oraz wilk (Canis lupus) i rosomak (Gulo gulo) – samica uczy je zachowań przydatnych w chwytaniu zdobyczy. Młode rysie, które z różnych powodów straciły matkę jesienią, mają niewielkie szanse na przeżycie pierwszej w swym życiu zimy. 

Rozpad więzi między matką a jej potomstwem następuje wczesną wiosną, kiedy po raz kolejny przystępuje ona do rozrodu, a następnie szykuje się do wydania na świat nowego pokolenia rysi. 

Interesujący przypadek opieki odnotowano u rysi, które biorą udział w reintrodukcji na południu Mazur. Doktor Krzywiński zaobserwował tam, że młody, niespełna 1,5-roczny samiec pełnił rolę piastuna dla swego o rok młodszego brata, który, w ramach metody „born to be free”, zaczął poznawać sąsiedztwo woliery z przebywającą tam ich matką. 

Menu

U rysia występuje zróżnicowanie preferencji łowieckich w zależności od położenia danej populacji względem szerokości geograficznej i stref roślinności. W tajdze (borealnych drzewostanach z dominującymi gatunkami iglastymi) ryś poluje głównie na zająca bielaka (Lepus timidus) oraz leśne kuraki – jarząbka (Tetrao banasia), cietrzewia (Tetrao tetrix) i głuszca (Tetrao urogallus), a na wschodzie Syberii także na borowiaka syberyjskiego (Falcipennis falcipennis). W strefie lasów mieszanych i liściastych preferowanymi ofiarami rysia są mniejsze gatunki kopytnych: na nizinach sarna europejska (Capreolus capreolus) i sarna syberyjska (C. pygargus), a w górach kozica (Rupicapra rupicapra), zaś na wyżynach i w górach Azji Wschodniej także piżmowiec (Moschus moschiferus).

Znacznie rzadziej ryś atakuje większe ssaki kopytne – dorosłym kocurom zdarza się atakować dziki (Sus scrofa), jelenie (Cervus ssp.) i koziorożce (Capra ssp.). 

W przypadku Polski rysie optymalne warunki egzystencji znajdują na dużych obszarowo terenach chronionych, zwłaszcza w parkach narodowych, a poza tym w rezerwatach i skupieniach stref gniazdowych (gł. ptaków szponiastych), gdzie przyroda funkcjonuje z minimalną ingerencją człowieka, a ryś znajduje dogodne miejsca bytowania. Na obszarach górskich i skalistych ryś chętnie korzysta z wszelkiego rodzaju jaskiń i skalnych wnęk.

Zdumiewający tego typu przypadek miał miejsce w Białowieży, gdzie zimą na przełomie lat 70 i 80 XX w. widziano samca jelenia szlachetnego (Cervus elaphus), który pędził w rejonie tamtejszej stacji kolejowej z rysiem na grzbiecie! Opisywano też przypadki atakowania przez rysia młodych łosi (­Alces alces) [Jędrzejewska i Jędrzejewski 2001]. 

Na większości obszaru Polski podstawową zdobyczą rysia jest sarna, w Tatrach zaś kozica. W przypadku jelenia i dzika atakowane przez rysia są zazwyczaj osobniki młode. Z obcych (introdukowanych) w Polsce kopytnych ryś poluje na muflony (Ovis ammon), a prawdopodobnie również na daniele (Dama dama). 

Osobliwa sytuacja panuje w Finlandii, gdzie do niedawna typowymi ofiarami rysia były renifery podgatunku tajgowego (Rangifer tarandus fennicus) i zające bielaki. Jednakże po umyślnym wprowadzeniu (introdukcji) w 1934 r. przywiezionego z Ameryki jelenia wirginijskiego, zwanego też mulakiem białoogonowym (Odocoileus virginianus), fińskie rysie dość szybko odkryły nowy rodzaj zdobyczy i obecnie ten amerykański jeleń jest podstawową zdobyczą rysi na obszarze południowej i środkowej Finlandii. 

Nie jest czymś nadzwyczajnym atakowanie przez rysia mniejszych drapieżców, np. szczątki jenota (Nyctereutes procyonoides) i kuny leśnej (Martes martes) są regularnie notowane w pokarmie rysi zamieszkujących Puszczę Białowieską. Znane są też przypadki chwytania przez rysie lisów (Vulpes vulpes) i borsuków (Meles meles). 

W okresach niedostatku pożywienia ryś chwyta małe ptaki i ssaki, jak drozdy i drobne gryzonie. 

Szkodnik...

a obszarach, gdzie człowiek spowodował zmniejszenie liczebności dziko żyjących ssaków kopytnych, ryś w poszukiwaniu żeru decyduje się na atakowanie zwierząt domowych, głównie owiec i kóz. Nie przysporzyło mu to sympatii u ludzi. Świadomość, że dorosły ryś chwyta w ciągu roku przeciętnie od 50 do 70 ssaków kopytnych, a w ciągu jednego posiłku zjada do 2,5 kg mięsa, wzbudza u wielu myśliwych i hodowców ledwie skrywaną niechęć do tego dużego kota. W oczach hodowców trzód oraz myśliwych ryś od wieków uchodził za rabusia i wielkiego szkodnika wśród zwierzyny łownej. Dawniej obwiniano go nawet o atakowanie ludzi! Tego typu wielowiekowa propaganda sprawiła, że ryś był do niedawna zwierzęciem wręcz znienawidzonym i zaciekle tępionym. 

Już w średniowieczu traktowany był jako konkurent człowieka zagrażający zwierzynie i z tego powodu aktywnie zwalczany. Rysia uśmiercano na wszelkie możliwe sposoby: zastawiano różne wymyślne pułapki i wnyki, strzelano z łuku, kuszy i broni palnej oraz truto, zaprawiając różnymi specyfikami wyłożone specjalnie dla niego mięso. Eksterminując rysia, uważano, że pomaga się w ten sposób zwierzynie płowej (jeleniowatym), którą zajmować się chcieli wyłącznie myśliwi. Nie dostrzegano, że ryś eliminuje z populacji swych ofiar przede wszystkim osobniki cherlawe i niedołężne, przez co sprzyja utrzymaniu dobrej kondycji wśród populacji roślinożerców. 

Ludzie byli zainteresowani rysiem także ze względu na cenne futro, a w niektórych krajach również dla jego mięsa, które przed wiekami uważano za tzw. delikates serwowany tylko na królewskich i wielkoksiążęcych stołach. 

Zagładę rysiowi przyniosły nie tylko aktywne prześladowanie, ale także zachodzące zmiany w środowisku. Wielkie obszary Europy i Azji w ostatnich tysiącleciach podlegały wielkim przeobrażeniom. Ekspansja ludzi przejawiająca się odlesianiem terenów puszczańskich i przeznaczaniem ich na potrzeby gospodarki rolnej i osadnictwa oraz aktywności związanej z wydobyciem cennych kruszców i minerałów nabrały tempa około 600 lat temu, na początku czasów nowożytnych. Konsekwencją postępującego wycinania puszcz było wyniszczanie biotopów rysia. Dodatkowo powszechne łowy na wszelką zwierzynę kopytną powodowały silne zubożenie bazy żerowej rysia, który z braku naturalnej zdobyczy coraz częściej atakował zwierzęta domowe. 

Trudne czasy

Na ziemiach polskich ryś występował niegdyś na całym ich terytorium. Jednak od przełomu średniowiecza i czasów nowożytnych jego zasięg systematycznie się ku...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy