Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

18 czerwca 2018

NR 27 (Maj 2018)

Ryś eurazjatycki Lynx lynx – największy kot Europy

0 70

Obecnie jest największym przedstawicielem kotowatych w Europie. Korzystając ze ścisłej ochrony prawnej, tylko w niewielu przypadkach spontanicznie powrócił na obszary, gdzie wcześniej został wytępiony. Ale dzięki reintrodukcjom ponownie występuje w Alpach i Górach Dynarskich oraz Szumawie i Harzu. W Polsce przed ćwierćwieczem dokonano skutecznej reintrodukcji w Puszczy Kampinoskiej, a w ostatnich latach ryś sam zrekolonizował  Sudety. 

Ryś eurazjatycki (Lynx lynx) od ok. 150 lat jest największym przedstawicielem kotowatych w Europie. Dawniej był trzecim co do wielkości kotem występującym na naszym kontynencie: największym był tygrys kaspijski (Panthera tigris virgata) występujący do drugiej połowy XIX w. na północnym wybrzeżu Morza Kaspijskiego (m.in. w delcie rzeki Ural), a na południu Bałkanów 2 tys. lat temu żył lew azjatycki (Panthera leo persica). Obydwa te wielkie koty zostały wyrugowane z naszego kontynentu, a w przypadku tygrysa kaspijskiego został on całkowicie wytępiony. 

Ryś eurazjatycki osiąga 110–130 cm długości (z czego na ogon przypada 16–23 cm), w kłębie mierzy 75–80 cm wysokości, a waży do 30 kg, przy czym samce są o ok. 1/5 raza większe od samic. Jest więc największym gatunkiem spośród 4 taksonów tworzących rodzaj Lynx – ryś kanadyjski (Lynx canadensis) jest od niego tylko minimalnie mniejszy, a zdecydowanie mniejsze są obydwa bardziej południowe gatunki – ryś iberyjski (Lynx pardina) i ryś rudy (Lynx rufus). 

Charakterystyczną cechą europejskich rysi jest występowanie dwóch schematów umaszczenia związanych z obszarem występowania: rysie z podgatunku nominatywnego (Lynx lynx lynx) żyjące w tajdze od Skandynawii po góry Ural oraz w strefie lasów mieszanych i liściastych krajów nadbałtyckich (Estonia, Łotwa, Litwa i północna część Polski) i Europy Wschodniej (Białoruś, północna Ukraina i Rosja) mają jasne futro, często pozbawione wyraźnie zaznaczonych cętek. Natomiast rysie z południa Europy Środkowej i Bałkanów są bardziej ceglaste i wyraźnie cętkowane. Nasze rysie z Podlasia, Mazur i Lubelszczyzny należą do mało cętkowanej formy północnej, a te z Karpat i Sudetów reprezentują wyraźnie cętkowaną formę południową (Lynx lynx carpathicus). 

Areał i siedliska

Dawny zasięg rysia obejmował większość Europy (bez Półwyspu Iberyjskiego oraz Islandii i Irlandii) oraz północną i środkową część Azji – od Syberii po góry Turcji, Zakaukazia, Iranu, Pakistanu, Indii i Chin. W wyniku wielowiekowych prześladowań (zabijanie, trucie, wycinanie lasów) jego areał znacznie się zmniejszył. Całkowicie wytępiono go w Europie między Atlantykiem a Karpatami i od przełomu XIX i XX w. występował jedynie na wschód od Skandynawii, Polski i Bałkanów po wschodnie krańce kontynentu w górach Ural.

Interesujące zjawisko ekspansji rysia zarejestrowali badacze rosyjscy na skrajnym wschodzie Syberii. W pierwszej połowie XX w. doszło do naturalnej kolonizacji Półwyspu Kamczackiego. Po raz pierwszy obecność rysia odnotowano na północy Kamczatki pod koniec lat 30., a już w połowie lat 50. spotykano go na całym półwyspie. Kamczatka została nim trwale zasiedlona – w pierwszej połowie lat 80 XX w. liczebność populacji rysia na Kamczatce szacowano na ok. 200 osobników (Vasiliev i in. 1985). 

Ryś generalnie jest zwierzęciem leśnym, ale w Fennoskandii i na Syberii zasiedla także lasotundrę, czyli pogranicze tundry i tajgi, a na skrajnym południu nawet zakrzaczone odludne górzyste obszary Turcji, północnego Iraku i Iranu, Pakistanu i Indii oraz południa Chin. Na pograniczu mongolsko-chińskim upodobał sobie zakrzewione podgórskie równiny na obrzeżach Pustyni Gobi.

W Europie ryś zasiedla wszelkie stare i rozległe kompleksy leśne na niżu i w górach, zwłaszcza te posiadające połączenia tzw. korytarzami ekologicznymi z sąsiednimi obszarami leśnymi. Żyje zarówno w lasach liściastych, jak i mieszanych oraz iglastych, preferując fragmenty o puszczańskim charakterze, z obecnością wielu wykrotów i powalonych drzew oraz gęstego podszytu i podrostu. Ważny dla rysia jest niski stopień penetracji terenu przez ludzi oraz znaczne oddalenie od intensywnie uczęszczanych dróg i linii kolejowych. 

Tymczasem nawet w wielkich masywach leśnych z prowadzoną intensywną gospodarką leśną trudno o dzikie ostępy i z reguły rysia w nich nie ma. Egzystuje on natomiast w zrenaturyzowanych (wtórnie zdziczałych) kompleksach leśnych, zwłaszcza tych, gdzie dokonano tzw. przebudowy drzewostanów albo gdzie natura sama może decydować o dalszym charakterze drzewostanów, jak to ma miejsce w parkach narodowych i wielkoobszarowych rezerwatach. W przypadku Polski rysie optymalne warunki egzystencji znajdują na dużych obszarowo terenach chronionych, zwłaszcza w parkach narodowych, a poza tym w rezerwatach i skupieniach stref gniazdowych (gł. ptaków szponiastych), gdzie przyroda funkcjonuje z minimalną ingerencją człowieka, a ryś znajduje dogodne miejsca bytowania. Na obszarach górskich i skalistych ryś chętnie korzysta z wszelkiego rodzaju jaskiń i skalnych wnęk jako miejsc odpoczynku i schronienia.

Życie rodzinne

Poza krótkim okresem godów, który przypada na koniec zimy (w Polsce od przełomu stycznia i lutego do początku marca), samica i samiec wiodą samotniczy tryb życia. Ciąża trwa ok. 2,5 miesiąca. Młode w liczbie od 1 do 4 rodzą się między przełomem kwietnia i maja a końcem maja, a na północy nawet w czerwcu. Mimo troskliwej opieki samicy rzadko udaje się wychować więcej niż dwójkę młodych. Matka opiekuje się rysiętami od 9. do 11. miesiąca ich życia, czyli do przedwiośnia. Poza zapewnieniem im ochrony przed naturalnymi wrogami – niedźwiedź brunatny (Ursus arctos) i niedźwiedź himalajski (Ursus thibetanus) oraz wilk (Canis lupus) i rosomak (Gulo gulo) – samica uczy je zachowań przydatnych w chwytaniu zdobyczy. Młode rysie, które z różnych powodów straciły matkę jesienią, mają niewielkie szanse na przeżycie pierwszej w swym życiu zimy. 

Rozpad więzi między matką a jej potomstwem następuje wczesną wiosną, kiedy po raz kolejny przystępuje ona do rozrodu, a następnie szykuje się do wydania na świat nowego pokolenia rysi. 

Interesujący przypadek opieki odnotowano u rysi, które biorą udział w reintrodukcji na południu Mazur. Doktor Krzywiński zaobserwował tam, że młody, niespełna 1,5-roczny samiec pełnił rolę piastuna dla swego o rok młodszego brata, który, w ramach metody „born to be free”, zaczął poznawać sąsiedztwo woliery z przebywającą tam ich matką. 

Menu

U rysia występuje zróżnicowanie preferencji łowieckich w zależności od położenia danej populacji względem szerokości geograficznej i stref roślinności. W tajdze (borealnych drzewostanach z dominującymi gatunkami iglastymi) ryś poluje głównie na zająca bielaka (Lepus timidus) oraz leśne kuraki – jarząbka (Tetrao banasia), cietrzewia (Tetrao tetrix) i głuszca (Tetrao urogallus), a na wschodzie Syberii także na borowiaka syberyjskiego (Falcipennis falcipennis). W strefie lasów mieszanych i liściastych preferowanymi ofiarami rysia są mniejsze gatunki kopytnych: na nizinach sarna europejska (Capreolus capreolus) i sarna syberyjska (C. pygargus), a w górach kozica (Rupicapra rupicapra), zaś na wyżynach i w górach Azji Wschodniej także piżmowiec (Moschus moschiferus).

Znacznie rzadziej ryś atakuje większe ssaki kopytne – dorosłym kocurom zdarza się atakować dziki (Sus scrofa),...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy