Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

2 września 2021

NR 46 (Wrzesień 2021)

Czapla biała rekolonizuje Europę

0 58

W ostatnim półwieczu dokonała się w Polsce i Europie ogromna zmiana w statusie tej czapli – z wielkiej rzadkości stała się gatunkiem licznym i powszechnie widywanym. Obecnie można ją zobaczyć na terytorium niemal całej Polski, od podnóża Karpat i Sudetów, aż po wybrzeże Bałtyku. To przykład, jak zaprzestanie prześladowania wpływa na rekolonizację obszarów, na których dany gatunek został kompletnie wytępiony.

Czapla biała, znana do niedawna pod naukową nazwą Egretta alba, obecnie Ardea alba, należy do większych przedstawicieli tej grupy ptaków: mierzy 95–104 cm długości, rozpiętość jej skrzydeł wynosi 145–170 cm, a waży do 2 kg (Hancock & Kushlan 1984, Martinez-Vilalta & Motis 1992). Jest tylko nieco mniejsza od pospolitej u nas czapli siwej, Ardea cinerea, jednak wygląda bardziej finezyjnie. Czaplę białą można uznać za ucieleśnienie elegancji – posiada smukłą sylwetkę, niedużą głowę oraz długą szyję. Śnieżnobiałe upierzenie czapli białej oraz najczęściej intensywnie żółty dziób i czarne nogi tworzą wizualnie efekt estetycznej wyjątkowości.

POLECAMY

Przed wiekami

Czapla biała w czasach nowożytnych (XVI–XVIII w.) musiała być w Rzeczypospolitej gatunkiem licznym, gdyż gros przedstawicieli polskiej szlachty rozmiłowanych było w łowach na te ptaki z użyciem dużych gatunków sokołów, najczęściej rarogów Falco cherrug (Mazaraki 1977). O jej późniejszym pojawianiu się na ziemiach polskich świadczy informacja Glogera (1833), iż na początku XIX w., czyli 200 lat temu, pojawiała się na Śląsku „... prawie każdego roku”. Faktem gniazdowania w obecnych granicach Polski było stwierdzenie w 1863 r. lęgu jednej pary koło Głogowa na północy Dolnego Śląska – znaleziono wówczas gniazdo czapli białej z trzema pisklętami, zlokalizowane w kolonii lęgowej czapli siwej (Homeyer 1863).
 


Złe czasy

W połowie XIX w. udoskonalenie broni palnej oraz powszechne regulowanie rzek i osuszanie terenów podmokłych na wielką skalę doprowadziło do drastycznego spadku liczebności tej czapli na wielu obszarach jej europejskiego areału. Sytuacja pogorszyła się jeszcze bardziej, gdy w drugiej połowie XIX w. nastała moda na tzw. egretty, czyli efektowne pióra noszone przez kobiety w kapeluszach. Te wyjątkowo wyglądające pióra wyrywano ubitym czaplom z grzbietu. Mordowano je w okresie wiosennym (właśnie wtedy nosiły swe efektowne pióra), w koloniach lęgowych, kiedy zajmowały się w gniazdach wysiadywaniem jaj i karmieniem piskląt. Zabijanie dorosłych czapli białych z powodu ich efektownie wyglądających piór spowodowało całkowitą zagładę tej czapli na obszarze Europy Środkowej. Po zabiciu dorosłych czapli zamierały zarodki w wychłodzonych jajach oraz traciły życie z głodu wyklute już pisklęta. Kres temu barbarzyństwu położono dopiero po I wojnie światowej (Martinez-Vilalta & Motis 1992).
Zachłanność ludzi i ekstrawagan­cka moda na wymyślnie wyglądające w kapeluszach egretty, przyniosło porażające efekty – czapla biała została na większości terytorium Europy zupełnie wytępiona. Na południowym zachodzie naszego kontynentu w ogóle nie była widywana, np. na Półwyspie Iberyjskim przez 71 lat (od 1894 r. do 1965 r.) w ogóle jej nie obserwowano (de Juana i Ferrer 1996). Na Bałkanach i południu Europy Środkowej przetrwała, ale wykazywała katastrofalny spadek liczebności, np. na Węgrzech w 1835 r. naliczono ponad 230 par czapli białych, a w 1916 zaledwie 25 par (Haraszthy 1984). Nieco liczniej zachowała się w delcie Dunaju oraz na południu ówczesnej sowieckiej Rosji, np. w delcie Wołgi ok. 500 par gniazdowało w 1935 r. (Spangenberg, w: Bauer i Glutz 1966).

Powrót czapli białej

Wytępienie tego gatunku na przeważającym obszarze Europy odbiło się też na jej liczbie na ziemiach polskich. W latach 1918–1939 w obecnych granicach Polski czaplę białą obserwowano ok. 6–7 razy, w okresie 1945–1954 tylko 2 razy. Dopiero we wrześniu 1958 r. odnotowano ją u nas aż trzy razy, a w latach 1960–1972 obserwowano już regularnie co roku, w liczbie do 5 osobników (Stawarczyk 1984, Tomiałojć 1990, Stawarczyk 1991).
Ten wyraźny wzrost częstości pojawień był efektem ścisłej ochrony gatunkowej, która pozwoliła na rekolonizację niektórych stanowisk lęgowych, opuszczonych na przełomie XIX i XX w. Na przykład na Węgrzech populacja wzrosła w 1951 r. do 33 par, w odtworzonej kolonii na Jeziorze Nezyderskim w Austrii gniazdowało w 1946 r. ok. 100 par, a w Czechach jedna para zagnieździła się w 1949 r. (Bauer i Glutz 1966, Haraszthy 1984, Kushlan i Hafner 2000). Do Grecji, po wcześniejszym wytępieniu, jako gatunek lęgowy powróciła w 1968 r. (Handrinos i Akriotis 1997).
Intrygujący był w Polsce rok 1973, kiedy po raz pierwszy od trzynastu lat (1960–1972) nie stwierdzono u nas w ogóle czapli białej. W następnym roku (1974) dwie czaple białe zaobserwowano na Lubelszczyźnie, a od 1975 r. liczba obserwacji zaczęła rosnąć: o ile w latach 1975–1976 stwierdzono ją w Polsce odpowiednio 5 i 7 razy, to w latach 1977–1982 odpowiednio 13, 7, 10, 14, 13 i 17 razy. Były to z reguły 1–2 osobniki, ale w październiku 1982 r. na stawach koło Milicza widziano rekordowe zgrupowanie – aż 7 (!) czapli białych (E. Ranoszek i J. Witkowski, w: Stawarczyk 1984).
Ten wyraźny wzrost obserwacji w Polsce w drugiej połowie lat 70. XX w. był ściśle związany ze wzrostem liczebności czapli białej, np. na Węgrzech gniazdowało wówczas do 330 par, w Austrii ponad 300 par, a na Ukrainie i w Rosji zarejestrowano ekspansję na północ wzdłuż Dniestru, Dniepru, Donu i Wołgi – właśnie wtedy czapla biała wykonała daleką rekolonizację, pojawiając się jako lęgowa na Białorusi i w Holandii, a prawdopodobnie także na Łotwie (Haraszthy 1984, Munteanu & Ranner 1997, Snow & Perrins 1998).
W Polsce stwierdzono próbę lęgu jednej pary w Stawnie koło Milicza w 1978 r.: w okresie od 15 maja do 23 lipca para czapli białych tokowała, a następnie zbudowała gniazdo, jednak do lęgu (złożenia jaj i wychowania piskląt) nie doszło (A. Mrugasiewicz, za: Stawarczyk 1991).
W drugiej połowie lat 80. XX w. sytuacja czapli białej w Polsce była już zdecydowanie korzystniejsza – stała się ona ptakiem regularnie obserwowanym, zwłaszcza nad dużymi płytkimi akwenami, jak duże kompleksy stawów rybnych i wypłycone cofki zbiorników retencyjnych. I coraz częściej widywano ją w niedużych grupach. A po 1989 r. zaczęto ją notować w Polsce jeszcze częściej i liczniej. Obserwowano grupy czapli białej, np. w październiku 1992 r. na stawach w dolinie Baryczy przebywały dwa stada: 9 na kompleksie Stawno i 12 na kompleksie Radziądz (Tomiałojć 1990, Witkowski i in. 1995).
W tym czasie (początek lat 90. XX w.) liczebność czapli białej na tradycyjnych i nowych lęgowiskach zdumiewała ornitologów – w europejskiej części Rosji osiągnięty został poziom 8–10 tys. par, z czego np. w delcie Wołgi ok. 5 tys. par, w Rumunii 300 par, na Węgrzech 700, a w Austrii ok. 550 par (Snow i Perrins 1998).
Co więcej, czapla biała zaczęła odtwarzać swój dawny areał na zachód, rekolonizując Włochy w 1992 r. i Francję w 1994 r. (Snow i Perrins 1998). Początek rekolonizacji Półwyspu Iberyjskiego w 1997 r. był poprzedzony pojawieniem się pierwszych zimujących osobników – zimą 1991/1992 w Hiszpanii prze­bywały dwa ptaki, a w Portugalii jeden (Kushlan i Hafner 2000, Fouce 2003).
Od połowy lat 90. XX w. czapla biała coraz powszechniej była widywana na wschodzie Polski w sezonie lęgowym (kwiecień–czerwiec), co wskazywało na możliwość przypadków gniazdowania. I rzeczywiście – w 1997 r. na bagnach Biebrzy znaleziono trzy gniazda, w tym jedno z trójką piskląt, a na Jeziorze Rakutowskim, niedaleko Włocławka, podejrzewano lęg jednej pary (Tomiałojć i Stawarczyk 2003). Już w latach 1998–1999 prawdopodobnie gniazdowała u ujścia Warty do Odry w rejonie Kostrzynia, gdzie w 2001 r. stwierdzono pewne lęgi 3 par. W 2002 r. do rozrodu przystąpiło w Polsce aż 28 par: 18 par nad Zbiornikiem Jeziorsko koło Sieradza, w dolinie Nidy 4 pary próbowały gniazdować na stawach w Górkach i Młodzawach, a na znanych wcześniej stanowiskach – 1 para przystąpiła do lęgu nad Biebrzą, a 5 par w ujściu Warty (Tomiałojć i Stawarczyk 2003). Natomiast w okresie jesiennym na początku XXI w. populację nielęgową szacowano w Polsce już na 300–400 osobników (T. Stawarczyk – inf. ust.).
Powstanie i rozwój polskiej populacji lęgowej czapli białej wiązało się ściśle z silnym wzrostem populacji lęgowych tego gatunku w krajach są­­siednich. Na początku XXI w. na Ukrainie populacja lęgowa osiągnęła poziom ponad 7 tys. par, w Rumunii co najmniej 1100 par, a na Węgrzech do 3 tys. par (Burfield i van Bommel 2004). Także w krajach, gdzie gniazdowała od niedawna, szybko zwiększała liczebność, np. na Białorusi od 1993 r. notowane były kolonie lęgowe do 40 par, a w latach 2000–2005 gniazdowało łącznie 250 par, gł. na Polesiu (Nikiforov & Samusenko 2006). Na Słowacji populację lęgową szacowano na minimum 80 par, w Austrii na ponad 700 par, we Włoszech zaś odnotowano wzrost do minimum 45 par, we Francji do 180, a w Hiszpanii do ok. 50 par (Burfield i van Bommel 2004, Marion i Alcaix 2009).
Co ciekawe, kolonizowane były kraje na północ od Polski – na Litwie zagnieździły się 2–3 pary w 2005 r., a na Łotwie stwierdzono w 2000 r. lęg 1 pary (Lipsbergs i in. 2001, Burfield i van Bommel 2004, Masionis i in. 2008). Lęgi czapli białej odnotowano również w Estonii – po raz pierwszy: para w 2008 r., w Szwecji w 2012 r. para na Gotlandii, a w Anglii na bagnach w hrabstwie Somerset 2 pary w 2012 r. (Ławicki 2014). Nawet izolowana populacja w Holandii wzrosła w 2006 r. do 155 par (SOVON 2011).
Progres polskiej populacji lęgowej trwa: o ile w roku 2008 gniazdowało u nas 24–27 par, tj. 14–16 nad Bieb­rzą, 6 na zbiorniku Jeziorsko, 3–4 w ujściu Warty i 1 para w Sątopach na Warmii, to w roku 2011 były aż 142 pary (!): 80 nad Biebrzą, 15 na zbio...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy