Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

2 września 2020

NR 40 (Wrzesień 2020)

Daniel

Ten średniej wielkości przedstawiciel jeleniowatych jest u nas gatunkiem wsiedlonym przez entuzjastów łowiectwa. Pochodzi z obszaru śródziemnomorskiego oraz północnej i środkowej części Bliskiego Wschodu. Jako atrakcyjna zwierzyna łowna już w starożytności był hodowany i reintrodukowany przez człowieka na obszary, gdzie wcześniej został eksterminowany. Introdukcje kontynuowano i obecnie występuje nawet w Nowym Świecie i na Antypodach.

Daniel Dama dama należy do grupy ­jeleniowatych zwanej podrodziną Cer­vi­nae, reprezentowany przez gatunki także z ro­dzaju Axis, Cervus i Elaphurus. Do tej grupy należą m.in. indyjski jeleń czytal (inaczej: aksis), nasz jeleń szlachetny i chiński jeleń milu. Daniel jest średniej wielkości jeleniowatym: samce są mniej więcej o 1/4 większe od samic: mierzą do 150–155 cm długości i osiągają 95–110 cm wysokości w kłębie, a ważą do 82,5 kg. Samice są mniejsze, mierzą do 140–143 cm długości i osiągają w kłębie 73–87 cm wysokości. Tym samym daniel jest zauważalnie mniejszy od naszego rodzimego jelenia szlachetnego Cervus elaphus, który osiąga do 260 cm długości i 155–160 cm wysokości w kłębie. 
Daniel jest dość kontrastowo ubarwiony – typowe osobniki dorosłe na wierzchu i bokach tułowia są brązowe i mają liczne drobne białe plamy, a zimą szaro-brązowe z niewielką liczbą jasnych plamek lub bez. Dość często zdarzają się także daniele umaszczone nietypowo: są to osobniki niemal zupełnie czarne bądź niemal czysto białe lub ogólnie jasne. Występują też osobniki, które zakwalifikować można jako przejściowe formy barwne. 
Charakterystyczną cechą daniela jest poroże: dorosłe samce posiadają tzw. łopaty (łanie – jak u niemal wszystkich jeleniowatych – są bezrogie). Samce nakładają po raz pierwszy poroże w formie łopat w 4. roku życia (pierwsze poroże pojawia się w drugim roku życia i ma wygląd tzw. szpiców). Najbardziej okazałe poroża występuje u samców daniela w wieku 9–10 lat. Waży ono – w zależności od kondycji samca – od 2,3 do 4 kg i przypomina nieco poroże łosia. Najbardziej efektowne są poroża z tzw. pełną łopatą i łopatą deskowatą. 
To atrakcyjnie wyglądające poroże oraz mała płochliwość, a także zdolność do akceptowania bliskiej obecności człowieka sprawiły, że daniel stał się najbardziej atrakcyjnym spośród wielu różnych ssaków kopytnych, introdukowanych w wielu częściach kuli ziemskiej. Ponieważ ma dość spokojny temperament i duże walory estetyczne, jest hodowany w wielu parkach i zwierzyńcach. Przez myśliwych jest uważany jako atrakcyjna zwierzyna łowna. Z tych powodów daniel jest tak szeroko rozprzestrzeniony na Ziemi. 
Naturalnymi wrogami daniela w jego rodzimym areale są przede wszystkim duże ssaki drapieżne. Dawniej były to dwa największe kotowate – tygrys kaspijski Panthera tigris virgata i lew azjatycki Panthera leo persica, a po ich wytępieniu przede wszystkim lampart Panthera pardus, ryś Lynx lynx, niedźwiedź brunatny Ursus arctos syriacus i wilk Canis lupus (Wilson i Mittermeier 2009). Cielętom daniela oraz samicom w złej kondycji fizycznej może zagrozić orzeł przedni Aquila chrysaetos. 

POLECAMY

Rozród

Jesień to czas bekowiska, czyli godów daniela. W Polsce bekowisko ma miejsce od początku października do połowy listopada. W tym okresie u samców daniela zachodzą wyraźnie zmiany w wyglądzie – przebarwia się podbrzusze oraz powiększa obwód szyi, a zwłaszcza uwydatnia grdyka, przez co wydają one charakterystyczne pobekiwanie. Konfrontacja między samcami rywalizującymi o względy samic ma zazwyczaj charakter pojedynku wokalnego (stąd nazwa godów – bekowisko), natomiast walki z wykorzystaniem poroża zdarzają się stosunkowo rzadko. 
Silny samiec daniela gromadzi podczas bekowiska harem samic, które są sukcesywnie przez niego kryte, w miarę wchodzenia przez nie w czas rui. Ciąża trwa ok. 8 miesięcy – w Polsce samice rodzą cielęta najczęściej w pierwszej połowie czerwca. Waga noworodków daniela waha się w przedziale 1,8–5,9 kg. Samica rodzi zazwyczaj jedno młode, które pod jej opieką pozostaje przez ponad rok, tj. do drugiego lata. Mały daniel karmiony jest mlekiem matki przez 9–10 miesięcy. Młode samice mogą uczestniczyć w rui i być skutecznie pokryte już w wieku 15–18 miesięcy, czyli kilka miesięcy po ukończeniu pierwszego roku życia. Młode samce aktywnie uczestniczą w bekowisku dopiero w wieku 5–6 lat. 

Przybysz z Azji

Status daniela w Europie nie jest do końca jasny – w plejstocenie na pewno występował na większości obszaru Europy, ale nie przetrwał serii zlodowaceń, jakie miały wówczas miejsce. W holocenie (od ok. 12 tys. lat) areał daniela był ograniczony do zachodniej części Azji, choć niektórzy badacze podają, że daniel przetrwał okres zlodowaceń również w Europie – na południu Bałkanów, zwłaszcza w Macedonii. 
Jego azjatycki areał obejmował obszar tzw. Azji Mniejszej, czyli dzisiejszej Turcji, od wybrzeża Morza Marmara i Morza Czarnego, po tereny pogranicza turecko-syryjsko-irackiego. Daniel zamieszkuje tam mozaikowate tereny z liściastymi zadrzewieniami i siedliskami łąkowymi w dolinach rzek i na skłonach gór. 
Już w starożytności daniela uznano za bardzo atrakcyjną zwierzynę łowną. Najpierw Fenicjanie, a później Rzymianie przewozili go w wiele różnych miejsc w basenie Morza Śródziemnego, zwłaszcza na Półwysep Apeniński i Iberyjski. Tym translokacjom podlegały najczęściej daniele pochodzące z populacji hodowanych w zagrodach, co wpłynęło m.in. na zmiany w umaszczeniu części aklimatyzowanych osobników, a następnie utrwaliło u wielu z nich cechę odmiennego od naturalnego ubarwienia, zwłaszcza osobników jasnych. 
W efekcie wielu umyślnych translokacji powstało na południu Europy szereg populacji daniela, których część funkcjonowała w zagrodach, a inne na swobodzie. Rozwojowi jego obecności na obszarze Cesarstwa Rzymskiego sprzyjało znaczne odlesienie wielu rejonów ówczesnej Italii i Iberii oraz południowej Galii. Na pozbawionych lasów terenach rozwinęła się makia, czyli zarośla zdominowane przez krzewy i nieduże drzewa liściaste. Makia jest siedliskiem suboptymalnym dla powszechnie prześladowanego wówczas jelenia szlachetnego Cervus elaphus, który zdecydowanie preferuje duże kompleksy leśne. Jednocześnie niewysoka i mozaikowata makia w zupełności zadowalała daniela wsiedlonego tam przez człowieka. Ciekawostką jest fakt, że Rzymianie skutecznie wprowadzili daniela nawet do południowej Brytanii, gdzie klimat jest co prawda łagodny, ale zdecydowanie bardziej wilgotny niż klimat basenu Morza Śródziemnego i Azji Mniejszej. 
Liczne hodowle daniela w zagrodach i różnego typu zwierzyńcach, funkcjonujące w czasach Cesarstwa Rzymskiego, znalazły po jego upadku – u progu średniowiecza – kontynuację w państwie Normanów, którzy zapuszczali się aż na Morze Śródziemne. Wśród władców feudalnych Europy Południowej i Zachodniej nastała wręcz moda na hodowlę daniela w zwierzyńcach. Feudałom niemieckim był on znany od VII w. po Chrystusie, w Danii od przełomu XII i XIII w., a na ziemiach polskich i na Węgrzech od XIII w. 
Europejskie hodowle zamknięte i żyjące na swobodzie populacje daniela funkcjonowały w coraz większej liczbie w czasach nowożytnych, ale prawdziwy rozkwit nastał w XIX w., kiedy daniela coraz powszechniej wsiedlano na wiele stanowisk w Europie Środkowej. Wcześniej nie było to możliwe ze względu na funkcjonującą populację wilka, ale po niemal zupełnej eksterminacji tego drapieżnika nie było przeszkód na rozwijanie populacji daniela w dorzeczu Renu, Łaby, Odry, Wisły i górnego Dunaju. Skrajnie północne populacje funkcjonowały na przełomie XIX i XX w. w Puszczy Białowieskiej oraz na Litwie i w Szwecji. 
 


Stan obecny

Obecnie daniel w silnie zmienionym krajobrazie Europy Południowej i Zachodniej jest w wielu okolicach największym dziko żyjącym zwierzęciem kopytnym. Niski stopień zalesienia oraz duża penetracja terenu przez ludzi wyklucza możliwość funkcjonowania w takim środowisku jelenia szlachetnego oraz silnie ogranicza egzystencję sarny Capreolus capreolus. A dla daniela ta sytuacja jest optymalna, ponieważ jest zwierzęciem mało płochliwym i akceptującym silnie odlesione biotopy. I nie ma tu wrogów wytępionych przez człowieka. Występuje on w wolnej przyrodzie i utrzymuje samodzielnie swoje populacje na rozległym obszarze, od Irlandii i Portugalii na zachodzie, po Białoruś, Ukrainę i południową Rosję na wschodzie oraz od Grecji, Włoch i Hiszpanii na południu, po Norwegię, Szwecję i skrajnie południową Finlandię na północy. ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy