Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

23 lipca 2019

NR 34 (Lipiec 2019)

Gęś tybetańska

0 60

Ta azjatycka gęś pojawia się w Polsce od niemal pół wieku. W swojej ojczyźnie podejmuje ekstremalne wędrówki, migrując wiosną i jesienią nad Himalajami. W Europie nie musi podejmować aż tak wielkich wyzwań, a jej obecność związana jest ze skuteczną introdukcją w kilku krajach naszego kontynentu.

Gęś tybetańska Anser indicus wielkością zbliżona jest do regularnie u nas występującej gęsi białoczelnej Anser albifrons: długość jej ciała wynosi 71–82 cm, rozpiętość skrzydeł sięga 140–165 cm, waży zaś 2–3 kg. „Tybetanka” posiada niepowtarzalną kolorystykę – u dorosłych osobników jasnoszare upierzenie pokryw skrzydłowych, pleców, brzucha i przodu szyi, kontrastuje z czarnymi lotkami I i II rzędu oraz z białą głową, ozdobioną dwoma czarnymi smugami na wierzchu głowy i potylicy, odchodzącymi od czarnego pasa na tyle szyi. Niepowtarzalności wyglądu dodaje żółty dziób z czarnym „zębem” na końcu oraz żółte nogi. Młodociane osobniki są podobne do dorosłych, ale nie posiadają charakterystycznych czarnych smug na bokach głowy. 

Gęś tybetańska jest anatomicznie przystosowana do migracji na bardzo dużych wysokościach. Posiada proporcjonalnie większe – niż inne ptaki – płuca, przez co efektywniej pobiera tlen z powietrza, także na bardzo dużych wysokościach. Podczas migracji leci do 80 km na godzinę, co pozwala 
na pokonanie w ciągu jednego dnia odległości nawet 1600 km. „Tybetanki” latają na wysokości 7–8 km, gdzie spadki temperatury do – 25 °C nie są czymś nadzwyczajnym. Ma to miejsce dwukrotnie – wiosną i jesienią – w ciągu roku (Hawkes i in. 2011). Rekordowy przelot gęsi tybetańskiej odnotowano w Nepalu na wysokości ponad 9 km (ok. 9375 m n.p.m, za: Inskipp & Inskipp 1991).

„Góralka” 

Gęś tybetańska gniazduje na najwyżej położonych obszarach pogranicza Azji Środkowej i Wschodniej. Jeszcze 150 lat temu była ptakiem lęgowym na ogromnym obszarze od Hindukuszu i Tien-szanu na zachodzie, po mongolsko-mandżurski Wielki Chingan na wschodzie. Na północ jej lęgowiska sięgały jez. Bajkał, a na południu jezior na południowych skłonach Himalajów. Obecnie na wielu terenach – jako gatunek lęgowy – jest już wytępiona, a jej zasięg na północy sięga do rosyjskiej części Ałtaju oraz pogranicza Mongolii i Tuwy, zaś na południu zaś występuje w Ladakhu (pogranicze Tybetu, Pakistanu i Indii). Na wschodzie prawdopodobnie nadal gniazduje na północy Chin – w zachodniej części Mandżurii, natomiast skrajnie zachodnie miejsca gniazdowania zachowały się tylko w górach Pamir i Tien-szan na obszarze Kirgistanu i Tadżykistanu. W XX w. gniazdowała także w kazachskiej części gór Ałtaj i Tien-szan, jednak wg ornitologów rosyjskich (Ivanov 1976, Shadilov 1985), niestety została tam wytępiona. 

„Tybetanka” zasiedla wyżynne i górskie wody stojące, sięgając do wysokości 4,5–5 tys. m n.p.m. W okresie lęgowym najchętniej przebywa nad jeziorami, obfitującymi kamieniste wyspy lub w urwiste brzegi i występy skalne. Podobnie jak inne dzikie gęsi, „tybetanka” jest monogamiczna i raz dobrana para przebywa ze sobą przez całe życie. Surowy wysokogórski klimat sprawia, że do lęgu samica przystępuje na przełomie maja i czerwca. Gniazdo mości na urwistych brzegach, wśród skał, a czasami nawet na drzewie – w opuszczonym gnieździe dużego ptaka, zazwyczaj szponiastego, np. sępa kasztanowatego Aegypius monachus czy myszołowa mongolskiego Buteo hemilasius. Samica składa 4–6 jaj, które wysiaduje przez miesiąc. Po wykluciu i obeschnięciu pisklęta są wyprowadzane przez rodziców na wodę i do gniazda z reguły już nie wracają. Pary z pisklętami często tworzą grupy rodzinne, co ułatwia obronę piskląt przed atakiem drapieżców, jak orzeł przedni Aquila chrysaetos, bielik wschodni Haliaeetus leucoryphus, czy bielik zwyczajny Haliaeetus albicilla oraz lisów – rudego Vulpes vulpes, korsaka Vulpes corsac i tybetańskiego Vulpes ferrilata. Aby skutecznie chronić swe lęgi, część par gęsi tybetańskich zakłada gniazda w sąsiedztwie pieleszy myszołowa mongolskiego – największego z myszołowów – ponieważ skutecznie przepędza on ze swojego rewiru lęgowego ssaki drapieżne (Madge i Burn 1989). Te z młodych gęsi tybetańskich, które szczęśliwie przeżyły okres pisklęcy, zaczynają latać po blisko dwóch miesiącach od wyklucia. 

 

Normą jest, że młodociane „tybetanki” do następnej wiosny pozostają w grupie rodzinnej. 

Zimowiska gęsi tybetańskiej położone są na obszarze Indii, choć niewielkie grupy zimują także w Pakistanie, Kaszmirze, Nepalu, Bangladeszu, Birmie (Myanmar) i południowo-wschodniej części Chin. Niewielka część populacji zimuje w Tybecie. Niektóre osobniki pojawiają się w okresie zimy w Tajlandii, Laosie i Wietnamie oraz na wschodzie Chin, głównie w dolnym biegu Huang-ho. 

Człowiek jest najistotniejszym wrogiem gęsi tybetańskiej. Jej eksterminacja w wielu miejscach nastąpiła w wyniku zabijania oraz wybierania jaj z gniazd, ale także w związku z niepokojeniem, np. pływania łodziami w okresie wiosny i lata na jeziorach, a także z braku kontroli nad psami pasterskimi, które bezpańsko przemieszczając się, polują na nielotne pisklęta i pierzące się dorosłe „tybetanki”.

Gęś ta rzadko pojawia się poza naturalnym areałem lęgowym i zimowiskami. Ciekawostką jest fakt, iż w drugiej połowie XX w. ornitolodzy rosyjscy dowiedli obecności podczas migracji wiosennej, młodocianych „tybetanek” w stadach gęsi białoczelnych, lecących z zimowisk na południu Azji, ku syberyjskim lęgowiskom. Młodociane gęsi tybetańskie obserwowane były daleko na północ od skrajnie północnych granic swego areału, m.in. na północnosyberyjskim półwyspie Tajmyr. Intrygujące jest, że na sąsiednich obszarach Syberii Zachodniej do przełomu XX i XXI w., gęsi tybetańskich dotychczas nie stwierdzono (Riabitsev 2002). 

Relacje z ludźmi

Gęś tybetańska dotychczas najliczniejsza była w Tybecie, gdzie – ze względów religijnych (buddyzm) – nie była prześladowana przez miejscową ludność. Jednak ekspansja chińska po II wojnie światowej wraz z postępującym relatywizmem moralnym, przyniosła zmianę obyczajów i zdecydowane pogorszenie statusu gęsi tybetańskiej na obszarze jej areału w Tybecie.
 
Człowiek jest najistotniejszym wrogiem gęsi tybetańskiej. Jej eksterminacja w wielu miejscach nastąpiła w wyniku zabijania oraz wybierania jaj z gniazd, ale także w związku z niepokojeniem, np. pływania łodziami w okresie wiosny i lata na jeziorach, a także z braku kontroli nad psami pasterskimi, które bezpańsko przemieszczając się, polują na nielotne pisklęta i pierzące się dorosłe „tybetanki”. Z tych właśnie przyczyn w czasach istnienia Rosji sowieckiej, gęś tybetańska całkowicie wymarła jako gatunek lęgowy w Kazachstanie, zarówno w rejonie Ałtaju, jak i w górach Tien-szan (Shadilov 1985, Carboneras 1992).

Inna sytuacja ma miejsce w krajach cywilizacji łacińskiej, gdzie gęś tybetańska ze względu na wyjątkowo oryginalne ubarwienie oraz dużą odporność na niekorzystne warunki klimatyczne, jest hodowana jako ptak ozdobny. Atutami hodowanych w przydomowych ogrodach „tybetanek” są niewielkie wymagania pokarmowe oraz duża odporność na wahania temperatury. Te nieskomplikowane wymagania spowodowały w Europie powszechne występowanie gęsi tybetańskiej nie tylko w ogrodach zoologicznych, ale także w hodowlach prywatnych. A uciekające spontanicznie oraz umyślnie wypuszczane osobniki tego gatunku, notowano nie tylko w Europie, ale także w Ameryce Północnej (Sibley 2000, Crossley 2011). 
 

...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy