Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata botaniki

31 sierpnia 2022

NR 52 (Wrzesień 2022)

Ginkgo biloba. Najstarsze drzewo świata. Cz. I

0 155

Ginkgo biloba L. (ang. maidenhair tree), czyli miłorząb dwuklapowy lub chiński czasem jest mylnie nazywany japońskim. Naturalne stanowiska występowania miłorzębu dwuklapowego znajdują się wyłącznie w południowo-wschodniej części Chin. Jest to gatunek endemiczny i reliktowy dla tego obszaru. Rośnie tam ponad 160 drzew, których wiek dochodzi do 1000 lat. Jednak najstarsze okazy mają nawet 3500 lat! Miłorząb dwuklapowy wcale nie występuje naturalnie w Japonii, ale od wielu stuleci jest tam znany i bardzo powszechny. W Japonii także rosną jedne z najstarszych miłorzębów na świecie. Z tego właśnie kraju po raz pierwszy trafił do Europy. Z wyprawy handlowej przywiózł go niemiecki podróżnik i lekarz Engelbert Kaempfer (1651–1716), autor opisów ówczesnej Persji i Japonii. Kaempfer pobierał nauki m.in. w Gdańsku, gdzie studiował filozofię oraz historię. Potem w Toruniu, Krakowie i Królewcu zgłębiał tajemnice budowy roślin i studiował medycynę. Kaempfer zobaczył miłorząb po raz pierwszy w 1691 r., w czasie podróży do Japonii (1690–1692), podczas misji finansowanej przez Holenderską Kompanię Wschodnioindyjską. Kompania jako spółka publiczna była właściwie pierwszym na świecie koncernem międzynarodowym. Dzięki niej do Europy trafiały produkty z Azji, a do Azji płynęły ówczesne technologie. Kompania obracała tonami srebra z peruwiańskich kopalni, z Japonii sprowadzała miedź, z Chin, Indii i innych krajów azjatyckich płynęły na Stary Kontynent dostawy ziół, tkanin, ceramiki. Gdy któregoś dnia podróżnik wybrał się na wycieczkę do świątyni buddyjskich mnichów, dowiedział się tam o niezwykłym drzewie, które sprowadzono do Japonii z Chin. Engelbert Kaempfer opisał miłorząb w swoim dziele Amoenitatum Exoticarum Politico-Physico-Medicarum (tłum. Polityczno-Fizyczno-Medyczne Egzotyczne Nowości) z 1712 r. Natomiast w 1730 r. drzewo to zostało po raz pierwszy posadzone w Europie w Utrechcie (Holandia), z nasion, które E. Kaempfer przywiózł ze swojej ostatniej wyprawy. Ginkgo biloba jest jednym z najstarszych żyjących gatunków drzew na świecie. Pierwsi przedstawiciele rodzaju Ginkgo żyli już we wczesnej jurze (drugi okres ery mezozoicznej, trwający od 201 do 145 mln lat przed nasza erą; nazwa „jura” pochodzi od gór Jura, znajdujących się na terenie Francji i Szwajcarii) i żywiły się nimi roślinożerne dinozaury. Obecnie na świecie istnieje ok. 200 odmian miłorzębu dwuklapowego, a kilka z nich zostało wyhodowanych na Uniwersytecie Przyrodniczym w Poznaniu.
 

POLECAMY

Fot. 1. Liście miłorzębu oraz najstarszy, rosnący na terenie Arboretum Kórnickiego  (przy bocznym wejściu), miłorząb dwuklapowy Ginkgo biloba. Ma 194 lata, a obwód pnia  wynosi 338 cm. Fot. Peter Crane; Katarzyna Broniewska 


Do Polski miłorząb dwuklapowy sprowadzono pod koniec XVIII w., za czasów Izabeli Lubomirskiej. Zasadzono go w Łańcucie, w przypałacowym ogrodzie (osobnik męski; jego podwójne pnie mają obecnie ponad 600 cm obwodu). W Arboretum Kórnickim pierwszy okaz pojawił się w 1827 r. W tym czasie Arboretum zajmował się Tytus Działyński (1796–1861), uważany za twórcę współczesnego Arboretum (pierwsze, obszerne wzmianki o ogrodach znane są z czasów legendarnej Białej Damy, czyli Teofili Szołdrskiej-Potulickiej (1714–1790), która stworzyła imponujący, nowatorski ogród w stylu francuskim). Miłorząb dwuklapowy to jedno z najstarszych drzew w Arboretum w ogóle, obok takich drzew jak cypryśnik błotny, tulipanowiec amerykański czy magnolia drzewiasta. Najstarszy kórnicki Gingko biloba to osobnik żeński, o obwodzie pnia 338 cm. Rośnie dumnie przy jednym z bocznych wejść do Arboretum. Dwa inne okazy to osobniki męskie, mające równie imponujący wiek: 170 i 140 lat.
Dlaczego mówi się, że jest to najstarsze drzewo świata? Otóż miłorząb dwuklapowy to jedyny ocalały z prastarej grupy drzew, które pamiętają czasy, zanim dinozaury wędrowały po Ziemi. Przedstawiciele rodzaju Ginkgo żyli już we wczesnej jurze. Jednak najwcześniejsi przedstawiciele rzędu Ginkgoales pojawili się w permie, czyli przed 270 mln lat. To dlatego Karol Darwin określił miłorząb mianem żywej skamieliny. Odkryte skamieniałości liści miłorzębu Ginkgo adiantoides sprzed ponad 200 mln lat są prawie identyczne z dzisiejszymi liśćmi gatunku Ginkgo biloba. Jednak istniały także mniej podobne gatunki, jak Ginkgo dissecta. 
Drzewami rodzaju Ginkgo żywiły się w czasach swojej świetności roślinożerne dinozaury (zwierzęta, które żyły między 245 a 66 mln lat przed naszą erą).
Miłorzęby były kiedyś bardzo powszechne na świecie. Żyły w Azji, Europie i Ameryce Płn., ale 7 mln lat temu zniknęły z Ameryki, a ok. 3 mln. lat temu z Europy. To wspaniałe i niezwykle interesujące drzewo obecnie jest taksonomicznie samotne. Jest jedynym członkiem swojego rodzaju (Ginkgo), który jest jedynym rodzajem w swojej rodzinie (Ginkgoaceae), która jest jedyną rodziną swojego rzędu (Ginkgo­ales), która jest jedynym rzędem w swojej podklasie (Ginkgo­idae).
Ginkgo biloba jest jedynym żywym połączeniem między paprociami i drzewami iglastymi. Wśród 1,4 mln gatunków roślin wszystkie drzewa nagonasienne (Gymnospermae) mają blaszkę liściową wąską, przypominającą igłę, inaczej niż okrytonasienne (Angiospermae) – mające spłaszczone, szerokie liście. Niezwykłe jest to, że tej regule nie podporządkował się tylko miłorząb dwuklapowy – jedyne na świecie drzewo nagonasienne z szeroką (wachlarzowatą), spłaszczoną blaszką liściową, która jest typowa dla drzew okrytonasiennych. Ciekawe jest również to, że miłorząb jako przedstawiciel nagonasiennych jest jedynym gatunkiem (obok modrzewia), który ma opadające na zimę liście (cecha ta charakteryzuje drzewa okrytonasienne). Jesienią zielone liście robią się intensywnie żółte, co nadaje drzewu wyjątkowy, przepiękny wygląd. Do tego unikatową cechą miłorzębu jest połączenie wachlarzowatej blaszki liściowej z widlastym (dychotomicznym) unerwieniem (żyłki, łac. vena, nervus – tworzą rusztowanie zapewniające sztywność blaszce liściowej, widoczne są jako wystające linie). Wachlarzowate liście miłorzębu przypominają listki paproci z rodzaju Adiantum. Taka budowa liści wskazuje, że miłorząb jest ogniwem łączącym rośliny nagonasienne ze starszymi ewolucyjnie paprotnikami. Jakby mało było wyjątk...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy