Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata botaniki

6 sierpnia 2018

NR 18 (Listopad 2016)

O jodle pospolitej

0 221

Jej choinkowaty wygląd powoduje, że większość Polaków myli ją ze świerkiem (Picea abies). Jodła jako bożonarodzeniowe drzewko jest zdecydowanie lepsza od świerka – w naszych ogrzewanych pomieszczeniach długo utrzymuje igły na gałęziach i nie obsypuje się tak szybko. Obecnie bez problemów można kupić nieduże jodły u przedstawicieli firm specjalizujących się w uprawie drzewek choinkowych. 

Jodła pospolita (Abies alba), zwana też jodłą białą, jest drzewem iglastym osiągającym 45–55 m wysokości, ale zdarzają się okazy dorastające od ponad 60 m wysokości (Pokorny i Kaplicka 1980, Johnson i Owen 2011). W ostatnich wiekach najwyższą odnotowaną jodłą pospolitą było drzewo rosnące w górach Schwarzwaldu na południowym zachodzie Niemiec, które osiągnęło wysokość 68 m i prawie 4 m obwodu. Obecnie najwyższa jest jodła rosnąca w Bośni na terenie Parku Narodowego Sutjeska, jej wysokość oceniono na 65 m (Farjon 2014). 

Jodłę pospolitą rozpoznamy po zbliżonym do choinkowatego kształcie, jednak nie ma ona typowego stożka charakterystycznego dla świerków – korona starszych jodeł na skutek zamierania pędu wierzchołkowego nabiera charakterystycznego kształtu tzw. bocianiego gniazda. Szyszki jodły osiągające długość 15–18 cm wyrastają na górnych gałęziach korony i stoją skierowane do góry, podczas gdy u świerków szyszki zwisają. Poza tym w odróżnieniu od świerków szyszki jodeł rozsypują się, mimo że nadal są przytwierdzone do gałęzi, a jedyną ich pozostałością są stojące w pozycji pionowej na gałęziach trzpienie. Igły jodły są spłaszczone, ozdobione od spodu dwoma wąskimi jasnymi paskami i posiadają zaokrąglone końce, dzięki czemu są przyjemne w dotyku i nie kłują jak igły świerków. Kora starszych okazów jodły jest bladoszara, z płytkimi bruzdami o brązowawym kolorze. 

Spośród ok. 50 gatunków jodeł, jakie występują na świecie, jodła pospolita należy do średniej wielkości przedstawicieli rodzaju Abies. Najpotężniejszą z jodeł jest pochodząca z zachodniej części USA i kanadyjskiej Brytyjskiej Kolumbii jodła olbrzymia (Abies grandis), dorastająca do 90–100 m wysokości (Brockmann i Merrilees 1968, Cleave 1994, Humphries i in. 2004). Natomiast najmniejszą przedstawicielką rodzaju Abies jest jodła koreańska (Abies koreana) dorastająca do zaledwie 15 m wysokości (Russel i in. 2008). 

Areał i wymagania

Jodła pospolita jest gatunkiem wymagającym klimatu o zimach stosunkowo łagodnych, podczas których spadki temperatur nie przekraczają krytycznej dla niej wartości -30° Celsjusza (Bernadzki 2008). Jej naturalny areał obejmuje głównie górskie obszary środkowej, południowej i zachodniej części Europy, od hiszpańskiej Katalonii na zachodzie po rumuńskie Karpaty na wschodzie oraz od francuskiej Normandii i Puszczy Białowieskiej na północy po Korsykę, włoskie Apeniny oraz góry Albanii, Macedonii i wschodniej Grecji na południu (Sobczak 1996, Wolf 2003, Humphries i in. 2004). Jodły rosnące na naturalnych nizinnych stanowiskach na obszarze Dolnego Śląska, Wielkopolski, Mazowsza i Podlasia oraz niemieckiej obecnie Saksonii i francuskiej Normandii są najniżej funkcjonującymi ponad poziomem morza naturalnymi populacjami tego gatunku. 

W Polsce jodła pospolita na naturalnych stanowiskach występuje nie tylko w Karpatach, Sudetach i obszarach wyżynnych, ale także na nizinach południowej i środkowej części kraju, sięgając na północ po Żary i Nową Sól, następnie Trzebnicę, Ostrów Wielkopolski, Sieradz, Łódź i dalej przez rejon Radomia, Siedlec, Lublina po okolice Zamościa (Sobczak 1996, Bugała 2000, Bernadzki 2008). Stanowi tam ona tylko niewielką domieszkę, choć np. w Puszczy Kozienickiej tworzy specyficzne zbiorowisko leśne zwane mieszanym borem jodłowym (Abietetum polonicum), natomiast na obszarach wyżynnych i górskich jodła niejednokrotnie tworzy drzewostany, gdzie często jest gatunkiem współdominującym wraz z bukiem (Fagus sylvatica), np. w dolnoreglowych mieszanych drzewostanach jodłowo-bukowych oraz w dolnoreglowych borach jodłowo-świerkowych typu Abieti – Piceetum montanum. Do przełomu XX i XXI w. drzewostany z dużym udziałem jodły zachowały się na obszarze Polski, głównie w Karpatach oraz w Górach Świętokrzyskich i na Roztoczu, a także w niewielkich izolowanych skupiskach w Sudetach. We wschodniej – obecnie białoruskiej – części Puszczy Białowieskiej istniało do niedawna izolowane skrajnie północno-wschodnie stanowisko jodły, które prawdopodobnie zanikło wskutek osuszenia tzw. Bagna Nikoru. 

Co ciekawe, jodła pospolita zupełnie dobrze egzystuje na zachód i północny zachód od swego naturalnego zasięgu. Na ziemiach polskich wprowadzona na Pomorze Zachodnie rośnie zdumiewająco dobrze, zwłaszcza w lasach położonych bliżej wybrzeża Morza Bałtyckiego. Na przykład w Nadleśnictwie Osusznica na terenie RDLP Szczecinek jodłę wprowadzili leśnicy niemieccy w latach 80. XIX w. i obecnie występuje tam ona na areale prawie 500 ha, charakteryzując się dużą żywotnością (Dzialuk i in. 2013). Potwierdzeniem tego zjawiska są sukcesy w uprawie jodły pospolitej na południu Szwecji i w Danii oraz na należącej do tej ostatniego kraju wyspie Bornholm, a także na Wyspach Brytyjskich, gdzie najwyższe drzewa tego gatunku osiągnęły pod koniec XX w. wysokość ok. 50 m (Cleave 1994, Bernadzki 2008). 
Poza tym w Europie rosną obecnie liczne gatunki jodeł, które przywieziono z Azji i Ameryki Północnej. W Polsce spośród gatunków azjatyckich stosunkowo często rośnie jodła kaukaska (Abies nordmaniana) i jodła koreańska (Abies koreana), a z gatunków amerykańskich jodła jednobarwna (Abies concolor) zwana też jodłą kalifornijską.

Coraz mniej jodły

Zamieranie drzewostanów jodłowych notowano już w początkach czasów nowożytnych, głównie na terenach stanowiących północną część naturalnego areału jodły pospolitej: w XVI w. na obszarze Lasu Frankońskiego, a w XVII w. na terenie Turyngii. Od XIX w. proces zamierania jodły przybrał na intensywności i objął także terytorium dzisiejszych Czech, a na początku XX w. zjawisko powszechnego zamierania drzewostanów jodłowych notowano na większości obszaru północnej części areału jodły pospolitej. Proces obumierania jodły dotyczył głównie drzew dorosłych, a rozpoczynał się od przerzedzenia dolnej części korony, a następnie objawiał się utratą igieł obejmującą stopniowo górną część korony drzewa (Bernadzki 2008). 

Geneza powszechnego zamierania drzewostanów jodłowych związana była z szeregiem niekorzystnych czynników, jakie oddziaływały na ten gatunek. Część z nich niewątpliwie zainicjowana była działalnością człowieka: powszechne wycinanie jodły oraz współwystępującego często obok niej buka, likwidacja specyficznych warunków umożliwiających dalszy rozwój młodych jodeł poprzez nadmierne rozrzedzenie drzewostanu, osuszanie terenów leśnych i przyległych do nich obszarów krajobrazu otwartego, rozwój przemysłu i związane z tym zanieczyszczenie powietrza itp. 

Spośród czynników naturalnych, których pojawienie się związane było pośrednio z wystąpieniem czynników antropogenicznych, należy wymienić np. pojawianie się mszyc oraz spałowanie i zgryzanie przez nadmiernie rozmnożone jeleniowate, czyli tzw. zwierzynę płową – jelenia europejskiego (Cervus elaphus) – i introdukowane gatunki jeleni z Azji i Ameryki Północnej, głównie jelenia plamistego (Cervus nippon) i jelenia wirginijskiego (Odocoileus virginianus), a także daniela (Dama dama) i sarnę (Capreolus capreolus) (Macdonald i Barrett 1993, Cockerill i Geist 2006). 

Nie bez znaczenia dla kondycji jodły było wystąpienie od przełomu XVI i XVII w. do połowy XIX w. wyraźnego ochłodzenia klimatu Europy – tzw. małej epoki lodowcowej (Buckley i in. 2007). Powtarzające się silne mrozy i przedłużające się zimy niewątpliwie musiały negatywnie wpłynąć na kondycję zdrowotną jodły, która nie toleruje silnych długo utrzymujących się mrozów (Stajszczyk – w druku). 

W przypadku jodły na Dolnym Śląsku negatywny wpływ działalności na ten gatunek drzewa rozpoczął się na większą skalę już w XIV w. i związany był z rozwojem pasterstwa w rejonie sudeckim: jodła wraz z bukiem, wiązem górskim i jesionem była wycinana w celu powiększenia areału łąk i pastwisk. Dodatkowo od XVI w. nastąpiło zintensyfikowanie wycinania jodły w związku z rozwojem przemysłu hutniczego i górnictwa (­Nyrek 1992). Pogłębienie negatywnych zjawisk w środowisku przyrodniczym Śląska nastąpiło po zajęciu tego regionu przez Prusy – od drugiej połowy XVIII w. zaczęły następować wyraźne zmiany w lasach i borach przejawiające się m.in. w zmniejszeniu udziału jodły w drzewostanach górnego i środkowego dorzecza Odry (Zaręba 1986, Nyrek 1992). Pruskie leśnictwo preferowało zakładanie zrębów zupełnych, a odnawianie realizowano przede wszystkim sosną i świerkiem. Tym sposobem systematycznie unicestwiano lokalne populacje jodły, nie dając jej szans na naturalne odnowienie. Na przykład w okolicach Ruszowa na zachodzie Borów Dolnośląskich jodła jeszcze w połowie XIX w. stanowiła znaczącą domieszkę w drzewostanach sosnowo-świerkowych, a na niektórych obszarach tworzyła wręcz lite drzewostany jodłowe. Na najlepszych stanowiskach pod Ruszowem osiągała w wieku 150–180 lat wysokość prawie 30 m. Niestety szkoła pruskiego leśnictwa preferująca zręby zupełne oraz odnawianie sadzonkami sosny i świerka skutecznie wyeliminowała jodłę z Borów Dolnośląskich (Bena 2012). Podobna sytuacja miała miejsce w Sudetach: udział jodły w drzewostanach mieszanych z bukiem w piętrze regla dolnego powinien wynosić co najmniej 18–20%, ale w wyniku pruskiej gospodark...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy