Dołącz do czytelników
Brak wyników

Naturalne mumie z bagien i inne sekrety torfowisk

Artykuły | 9 sierpnia 2018 | NR 17
239

Kiedy 13 maja 1983 roku na torfowisku Lindow w Anglii znaleziono ciało kobiety, podejrzenia padły na lokalnego recydywistę Petera Bardta, którego żona zaginęła 20 lat wcześniej. Mężczyzna natychmiast przyznał się do zamordowania kobiety i ukrycia zwłok na torfowisku. Jednak dokładniejsze badania pozwoliły stwierdzić, że znalezione na torfowisku zwłoki były o dwa tysiące lat starsze od ciała pani Bardt. Dziś znalezione szczątki określane są jako „Kobieta z Lindow” (Mail & Guardian 1998). Można je oglądać w muzeum i są tylko jednym z wielu przykładów naturalnych mumii, które znajdowane są co jakiś czas na torfowiskach Europy. Torfowiska kryją w sobie o wiele więcej różnorodnych skarbów historii.

Torfowiska ombrotroficzne

Występowanie torfowisk ombrotroficznych (ang. bog), czy­li torfowisk zasi­la­nych wyłącznie wo­-
dami opadowymi, ograniczone jest do obszarów o dodatnim bilansie wody, a więc obszarów, gdzie opady przeważają nad parowaniem (strefa borealna półkuli północnej). Te oligotroficzne, czyli ubogie w związki mineralne, ekosystemy porasta charakterystyczna wyłącznie dla nich roślinność bagienna. Przeważają tam liczne gatunki mchów torfowców (Sphagnum L.), (fot. 2) niewielkie krzewinki (np. bagno zwyczajne – Ledum palustre L., modrzewnica zwyczajna – Andromeda polifolia L., żurawina błotna – Vaccinium oxycoccus L.) oraz turzyce. To właśnie z odkładających się na przestrzeni tysięcy lat szczątków tych roślin (głównie mchów) powstają grube, liczące nawet kilkanaście metrów, warstwy torfu. 

Warunki, jakie panują na torfowisku, kształtują przede wszystkim mchy torfowce. Torfowce zawierają duże ilości organicznych związków, takich jak hemiceluloza, związki podobne do lignin oraz woski, co powoduje, że ich szczątki rozkładają się wolno (Johnson i Damman, 1993). Rozkład torfowców jest tym wolniejszy, im głębiej ich fragmenty zalegają w profilu torfowym. Dzieje się tak, ponieważ wraz z głębokością maleje zawartość tlenu i tworzy się środowisko beztlenowe. Torfowce chłoną wodę lepiej niż bawełna, ponieważ konstrukcja ich ciał przypomina gąbkę. Ma to duże znaczenie w utrzymaniu stosunkowo stałych warunków wilgotnościowych. W ten sposób niewielkie torfowce łagodzą susze i zatrzymują powodzie. Mchy torfowce mają zdolność wymiany jonów. Oznacza to, że pobierają z otoczenia jony sodu, potasu, wapna czy magnezu, jednocześnie eksportując jony wodoru, co w konsekwencji prowadzi do zakwaszenia środowiska. Torfowiska charakteryzują się więc stosunkowo kwaśnym odczynem wody (wartość stężenia jonów wodorowych, pH 3–5, czyli kwaśność octu). Ponadto torfowce zawierają związki fenolowe (Naumova i in. 2013), takie jak kwas fenolowy, który ma właściwości antybakteryjne i przeciwgrzybicze. Związki te zapobiegają rozkładowi materii poprzez tworzenie wiązań kowalencyjnych z białkami, co zapobiega przekształcaniu azotu z formy organicznej do nieorganicznej, w wyniku czego pozostaje on w formie nieprzyswajalnej (Min i in. 2015). Ponadto inny związek, w który bogate są torfowce – kwas taninowy – to naturalny garbnik roślinny skutecznie hamujący namnażanie bakterii gnilnych. Bakterie, grzyby oraz gatunki bezkręgowców odpowiedzialne za stopniowy rozkład materii organicznej w tym ekosystemie mają więc utrudnione działanie. Z uwagi na kwaśność torfowisk oraz stosunkowo niską temperaturę złoża torfowego pobieranie rozpuszczonych związków mineralnych przez korzenie roślin jest ograniczone. Życie na torfowisku nie należy więc do łatwych.

Torfowe archiwum

Wszelkie zachowane w torfie mikro- i makroszczątki roślin i zwierząt określa się mianem torfowego archiwum (ang. peat archives, Godwin 1981, Rydin 2013).  Do mikroszczątków należą ziarna pyłku, zarodniki, jednokomórkowe albo bardzo małe wielokomórkowe organizmy, które żyły w danym miejscu lub zostały przyniesione z wiatrem. Z kolei makroszczątki to większe pozostałości roślin (liście, korzenie, nasiona, owoce, fragmenty drewna) i zwierząt, a czasem całe organizmy. Fragmenty te są na tyle dobrze zachowane, że po setkach, a nawet tysiącach lat można określić gatunek lub rodzaj, z którego pochodzą oraz cechy osobnicze. 

Dzięki takim znaleziskom możliwe jest m.in. odtworzenie sukcesji roślinności, a co za tym idzie prześledzenie zmian klimatycznych, które zachodziły na danym obszarze (Mauquoy i in. 2010). W tym celu wykonuje się odwierty w głąb torfu i wydobywa się profile torfowe. Na bazie profili torfowych konstruuje się diagramy pyłkowe i określa przewagę określonych roślin, drzew lub roślin zielnych oraz procentową zawartość pyłków zidentyfikowanych roślin. Za pomocą datowania radiowęglowego można oszacować, sprzed ilu lat pochodzi każdy ze skrawków takiego profilu. Dzięki temu możemy dowiedzieć się, jakie rośliny i zwierzęta występowały na danym obszarze w przeszłości, jak kształtowały się ich zasięgi, i wnioskować o tym, jak zmieniały się warunki środowiska na przestrzeni tysięcy lat. Z kolei odnajdywane w torfie różne ślady działalności człowieka dostarczają nam cennych informacji o wyglądzie, zwyczajach, rytuałach i wierzeniach naszych przodków.

Sekrety bagiennych ludzi


O ile pyłków czy większych szczątków roślinnych szuka się w torfie celowo, o tyle mumie i inne ślady ludzkiej działalności znajdowane są zwykle przez przypadek, najczęściej podczas wydobywania torfu. Większość ze znalezionych mumii pochodzi z wczesnej epoki żelaza. Najstarsze do tej pory znalezisko to Kobieta z Koelbjerg, która żyła prawdopodobnie w VIII wieku p.n.e. Człowiek z Cashel, który żył 4 tysiące lat temu, wciąż ma dobrze zachowaną skórę. Najwięcej tego typu odkryć dokonywanych jest na terenie Wielkiej Brytanii, Niemiec, Danii i Holandii. Jedyną torfową mumią znalezioną do tej pory na terenach obecnie należących do Polski była 12–14-letnia Dziewczynka z Drwęcka, która żyła w I wieku p.n.e. (fot. 3). Niestety mumia ta nie przetrwała do dziś, gdyż uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej. Badacze są pewni, że ludzie odkrywani na torfowskiach nie znaleźli się tam przypadkowo. Ich śmierć była często bardzo gwałtowna, o czym świadczą liczne obrażenia. Naukowcy są zdania, że niektórzy z odnajdywanych ludzi to przestępcy, ofiary składane bogom samobójcy lub ofiary przypadkowych utonięć. Inni zmarli mogli być pochowani przez swoją społeczność – w takich przypadkach torfowiska to swoiste cmentarze. 

Stopień zachowania bagiennych ciał jest bardzo różny. Wskutek odwapnienia kości mumie często mają zwiotczały pokrój, zniekształcone kończyny lub czaszki. Kości pozbawione wapna stają się miękkie i są deformowane przez ciężar torfu. Z kolei skóra, włosy i paznokcie, a czasem nawet narządy wewnętrzne zachowują się doskonale. Cechami charakterystycznymi są  brunatne zabarwienie ciała i płomiennorude włosy (fot. 1), za co odpowiedzialny jest wspomniany wcześniej kwas taninowy wytwarzany przez mchy torfowce. Czasem mumie odnajdowane są w stanie niekompletnym, gdy niektóre ich części uległy rozkładowi, zostały zniszczone przez maszyny do wykopu torfu, lub brakujące części zostały usunięte przez oprawców. Warunki, w których przebywają zwłoki, mogą zmieniać się na przestrzeni lat z przyczyn naturalnych, ale może być też za to odpowiedzialny człowiek. Wiele mumii, które byłyby dla nas bezcennym źródłem wiedzy, zostało bezpowrotnie zniszczonych przez agresywną eksploatację torfowisk czy nieprawidłową gospodarkę wodną prowadzoną na danym terenie. 

Jedną z najbardziej znanych torfowych mumii jest Człowiek z Tollund (fot. 4). Został znaleziony w roku 1950 na torfowisku Bjældskovdal w Danii, nieopodal wioski Tollund, przez dwóch braci zajmujących się wydobyciem torfu. Badania radiowęglowe wykazały, że żył on w czasach Chrystusa albo nawet 400 lat wcześniej. W momencie znalezienia ubrany był tylko w skórzaną czapkę i...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy