Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

9 sierpnia 2018

NR 17 (Wrzesień 2016)

Orlik krzykliwy

0 197

Wczesna jesień to czas, kiedy orliki krzykliwe (Clanga pomarina) opuszczają Polskę i kraje sąsiednie, kierując się ku odległym afrykańskim zimowiskom. Zasiedlają słabo zaludnione obszary obfitujące w tereny zalesione, w sąsiedztwie których znajdują się wilgotne łąki i pastwiska. Orlik krzykliwy znajduje się na liście załącznika na liście załącznika nr 1 Dyrektywy Ptasiej, która wymienia najbardziej zagrożone gatunki ptaków występujących w krajach Unii Europejskiej.  

Orlik krzykliwy należy do śred­niej wielkości orłów: mierzy 61–66 cm długości, osiąga 148–168 cm rozpiętości skrzydeł, a wa­ży przeciętnie 1,4–1,6 kg. Dominującym kolorem ubarwienia orlika krzykliwego jest brąz, przy czym ptaki dorosłe posiadają wyraźnie jaśniejszą głowę, szyję i kark oraz wierzch pokryw skrzydłowych. 

Tak jak u innych gatunków orłów samice są nieco większe i cięższe od samców. W locie zwraca uwagę jego specyficzna sylwetka – „deskowate” skrzydła są stosunkowo szerokie, zaś ogon jest dość krótki, stanowi zaledwie 2/3 szerokości skrzydła. Jedną z kluczowych cech orlika krzykliwego jest układ skrzydeł podczas krążenia i szybowania – są one w nadgarstkach lekko ugięte w dół. To łukowate ugięcie skrzydeł jest typowe dla orlika krzykliwego oraz jego kuzynów – orlika hinduskiego (Clanga hastata) i orlika grubodziobego (Clanga clanga). 

Biotop orlika

Orlik krzykliwy preferuje tereny odludne, charakteryzujące się niewielkim stopniem zmian w krajobrazie. Najchętniej zasiedla mozaikę wilgotnych lasów liściastych lub mieszanych, w sąsiedztwie których znajdują się pastwiska i kośne łąki. Stąd tak liczne jego występowanie na Bagnach Biebrzańskich, w Puszczy Białowieskiej, na Polesiu Lubelskim i we wschodniej części naszych Karpat. 

W rewirze orlika krzykliwego znajdują się obszary zalesione, gdzie gniazduje oraz tereny otwarte, najlepiej wilgotne. Orlik preferuje drzewostany liściaste i mieszane, a unika drzewostanów iglastych, choć na Lubelszczyźnie osiedla się nawet w borach sosnowych. Generalnie zasiedla większe drzewostany, ale na Podlasiu i Polesiu zdarza się, że zajmuje nawet niewielkie, kilkuhektarowej powierzchni zadrzewienia śródłąkowe lub śródpolne. 

Ponieważ większość terenów leśnych zasiedlanych w Polsce przez orlika jest w średnich klasach wiekowych, aby zdobyć pożywienie, musi on wylatywać zazwyczaj na łąki i pastwiska. Inaczej jest w Puszczy Białowieskiej, gdzie w wielu miejscach rosną drzewostany w wieku 120–160 lat, a nawet i starsze, np. w centralnie położonym Białowieskim Parku Narodowym. W istniejących tam rewirach orliki nie wylatują na tereny otwarte, bo te znajdują się zbyt daleko, lecz polują w starych drzewostanach, pod okapem potężnych, wysokich drzew. Wynika z tego, że dawniej – przed wylesieniami, jakie zaszły na olbrzymią skalę w Europie w czasach starożytnych i w średniowieczu – orlik krzykliwy żerował w lasach. Przed wiekami orliki bez problemów zdobywały pożywienie, polując pod okapem wielkich starych drzewostanów liściastych i mieszanych, bowiem rozrzedzona struktura przestrzenna części starych drzewostanów dawała mu takie możliwości. Obecnie tego typu specyficzne biotopy leśne o rozluźnionej strukturze spotkać można jedynie w Puszczy Białowieskiej i niektórych masywach górskich Bałkanów.

Orlik krzykliwy preferuje tereny odludne, charakteryzujące się niewielkim stopniem zmian w krajobrazie. Najchętniej zasiedla mozaikę wilgotnych lasów liściastych lub mieszanych,w sąsiedztwie których znajdują się pastwiska i kośne łąki. 

Rozmieszczenie lęgowe i zimowiska 

Areał lęgowy orlika krzykliwego był dawniej zdecydowanie większy niż obecnie. Gniazdował on w całej niemal Europie Środkowej i na Bałkanach. Nie znamy jego historycznego rozmieszczenia w Europie Wschodniej, natomiast do czasów nowożytnych zasiedlał Europę Zachodnią, zwłaszcza obszar dzisiejszej Francji. 

Obecnie nie ma go jako gatunku lęgowego w Belgii i Holandii oraz w Szwajcarii i Austrii, a w Niemczech utrzymał się jedynie na skrajnej północy i wschodzie – w Brandenburgii i Meklemburgii (ok. 100 par). W Czechach obecnie gniazduje już tylko 1–3 par i to raczej nie co roku. Polska populacja jest dość mocna i liczy ok. 2,5 tys. par. Jeszcze lepsza sytuacja ma miejsce na Białorusi i Łotwie, gdzie populacje lęgowe tego orlika ocenia się – odpowiednio – na 3200–3800 oraz 3600 par. Liczny jest też w Estonii (400–600 par) i na Litwie (1700 par). Nieznana jest natomiast wielkość populacji gniazdującej w Rosji, wiadomo tylko, że orlik krzykliwy prawdopodobnie rozszerza zasięg w kierunku wschodnim, ku Wołdze, oraz że gniazduje na północnych skłonach Kaukazu. Na Ukrainie populacja lęgowa orlika krzykliwego oceniana jest na ok. 1 tys. par. Jest bardzo nieliczny na Bałkanach, jedynie w rumuńskich Karpatach występuje liczniej (ok. 2,5 tys. par). Populacja z zachodniej części Azji jest stosunkowo nieliczna, ale występuje na dość rozległym terenie, od Turcji przez Armenię, Gruzję i Azerbejdżan, po północny Iran. 

Natomiast gniazdujące w Indii orliki, uważane dawniej za tamtejszy podgatunek orlika krzykliwego (Aquila pomarina hastata), obecnie uznano za spokrewniony, ale jednak odrębny gatunek, zwany orlikiem hinduskim (Clanga hastata). 

Na zimę orlik krzykliwy odlatuje na zimowiska do Afryki. W Polsce pierwsze osobniki tego gatunku koczujące na południe obserwuje się już w sierpniu, 

Na zimę orlik krzykliwy odlatuje na zimowiska do Afryki. W Polsce pierwsze osobniki tego gatunku koczujące na południe obserwuje się już w sierpniu, natomiast główny czas migracji to druga połowa września i początek października. 

atomiast główny czas migracji to druga połowa września i początek października. 

Nasze orliki kierują się ku Bałkanom, aby najpierw przedostać się na Bliski Wschód. Znanym miejscem migracji do Azji jest rejon Stambułu, ponieważ cieśnina Bosfor w tym rejonie zwęża się do niespełna 1,5 km. Cenzus prowadzony w 2008 r., podczas migracji w okolicach Stambułu, wykazał łącznie 58 tys. przelatujących orlików krzykliwych. Następnie orliki lecą przez zachodnią Syrię, Liban i Izrael do Egiptu, skąd wzdłuż Nilu na południe do wschodniej i południowej części Afryki. Tym samym orliki z Polski przelatują nawet do 8–10 tys. km w jedną stronę! Osobniki z Azji Zachodniej również spędzają zimę na Czarnym Lądzie. Wiosną wszystkie orliki lecą tą samą trasą, zmierzając na swoje tradycyjne miejsca gniazdowania. 

Ciekawostką są coraz liczniejsze przypadki podejmowania przez orliki krzykliwe migracji do Afryki przez Gibraltar. Udowodniono, że część orlików z Niemiec nie leci tradycyjnie na południowy wschód (ku Bosforowi), lecz kieruje się na południowy zachód, do Francji, a następnie do Hiszpanii i dalej do Maroka i Afryki Zachodniej. 

W Polsce 

Polska jest jednym z najliczniej zasiedlonych przez orlika krzykliwego państw – liczebność naszej krajowej populacji szacowana jest na ok. 2300–2700 par.

Jeszcze na początku XIX w. orlik krzykliwy gniazdował na całym obszarze ziem polskich, poza najbardziej zaludnionymi okolicami większych miast. Jednakże postępujące wycinanie lasów i osuszanie terenów podmokłych likwidowało jego biotopy lęgowe i żerowiskowe. Dodatkowym czynnikiem negatywnie wpływającym na liczebność orlika była presja ludzi ukierunkowana na plądrowanie gniazd i zabijanie ptaków dorosłych. Zanik optymalnych biotopów i prześladowanie spowodowało znaczące zmniejszenie areału występowania orlika w Polsce. Obecnie zasiedla on głównie Warmię i Mazury, Podlasie, Lubelszczyznę i wschodnią część naszych Karpat, po Kotlinę Orawską na zachodzie, liczniej występuje też na Pomorzu. Tylko niewielkie populacje orlika krzykliwego utrzymały się na pograniczu Ziemi Lubuskiej i Wielkopolski oraz na pograniczu Dolnego i Górnego Śląska i w Krainie Gór Świętokrzyskich. Pojedyncze pary w ostatnich latach gniazdowały w puszczach: Kampinoskiej, Kozienickiej i Niepołomickiej. 

Urozmaicone menu

Podstawą pokarmu orlika krzykliwego są małe gryzonie i płazy. Spośród ssaków orlik żywi się przede wszystkim nornikiem zwyczajnym. Poza tym chwyta inne drobne gryzonie, jak norniki – północny i bury, nornica ruda, mysz leśna, polna i zaroślowa oraz badylarka. Z ssaków owadożernych do jego ofiar należą kret, ryjówki i rzęsorki. Poza tym może chwytać zające – bielaki i szaraki – zwłaszcza młode osobniki. Zdarza się czasem, że orlik atakuje nieduże ssaki drapieżne z rodziny łasicowatych – łasicę, gronostaja i tchórza – co odnotowano m.in. w Puszczy Białowieskiej. 

Płazy są obok gryzoni podstawą menu orlika. Najczęściej jest to żaba trawna, ale w niektórych okolicach zjada sporo żab moczarowych. Poza tym chwyta żaby zielone, kumaki nizinne i ropuchy.

Orlik poluje także na ptaki. W Puszczy Białowieskiej do najczęściej chwytanych gatunków należały skowronek oraz drozdy, śpiewaki i kosy. Zdarzało się, że jego ofiarą były: kuropatwa, derkacz i słonka oraz gołąb grzywacz, a nawet puszczyk. 

Spośród gadów orlik w Puszczy Białowieskiej zjada gł. zaskrońce, ale bywa, że chwyta żmiję zygzakowatą oraz jaszczurki – zwinkę, żyworódkę i padalca. Co ciekawe, orlik żywi się także większymi bezkręgowcami, gł. owadami, np. chrząszczami, a zwłaszcza biegaczami oraz – w niewielkiej liczbie – ślimakami. 

Orlik spożywa także padlinę ssaków kopytnych – poza samym mięsem padłego jelenia, łosia czy sarny, przy okazji ma szansę upolowania w takim miejscu większych owadów czy przedstawiciela mniejszych krukowatych, zwłaszcza sójki lub sroki.

Lęgi

Orliki pojawiają się w Polsce na przełomie marca i kwietnia. Po przylocie ptaki najpierw lustrują rewir, oceniając, gdzie w bieżącym roku zająć swe pielesze, a następnie rozpoczynają toki. Swoje gniazdo orlik umieszcza najczęściej na drzewie liściastym, np. na olszy. Zdarza się też, że para orlika zajmuje opuszczone gniazdo bociana czarnego, jastrzębia lub myszołowa. W przypadku tego ostatniego...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy