Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

9 sierpnia 2018

NR 17 (Wrzesień 2016)

Jak niebezpieczne potrafią być kleszcze?

0 180

Kleszcze są jednymi z najważniejszych wektorów patogennych bakterii, wirusów i pierwotniaków. Choroby odkleszczowe są nierzadko przyczyną długotrwałych i uciążliwych objawów, trwałych ubytków zdrowia, a nawet śmierci. Rosnąca liczba przypadków chorób odkleszczowych związana jest między innymi ze zmianami klimatycznymi oraz ze zwiększeniem zasięgu geograficznego kleszczy oraz patogenów przez nie przenoszonych.

Spośród pajęczaków (Arachnida) największą rolę w przenoszeniu chorób odgrywają kleszcze (Ixodida). Rozróżniamy wśród nich kleszcze miękkie oraz kleszcze twarde (właściwe). To właśnie kleszcze twarde są głównymi wektorami licznych patogenów. Z kolei kleszcze miękkie powodują przede wszystkim silne reakcje alergiczne na skutek ukłucia. Światowa populacja kleszczy obejmuje około 860 gatunków. Na terenie Polski występuje kilkadziesiąt gatunków kleszczy, z czego 19 stanowi stały element polskiej fauny. Dwa z nich stanowią największe zagrożenie dla człowieka: kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) oraz kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus). 
Wśród kleszczy występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Ciało tych stawonogów pokryte jest zewnętrznym pancerzem chitynowym, który u samców pokrywa całą powierzchnię grzbietową, natomiast u samic tylko częściowo. Spowodowane jest to przystosowaniem do pobierania i magazynowania dużej objętości płynów z ciała żywiciela – możliwość rozciągania i rozrastania się.

Radar

Kleszcze na przednich odnóżach mają niezawodny „radar” – narząd Hallera. Znajdują się tam wyrostki zaopatrzone we włókna komórek nerwowych, dzięki którym mogą wyczuć obecność żywiciela nawet z odległości 20 m. Organ ten reaguje na zapach (pot), feromony, temperaturę, wilgotność, wibracje czy stężenie dwutlenku węgla. Kleszcze rozpoznają 40-50 zapachów, w tym amoniak i kwas masłowy występujący w pocie.

Cykl życiowy

Duży wpływ na rozprzestrzenianie się chorób ma cykl życia kleszczy. Cały cykl trwa zwykle od 1–3 lat (kleszcze mogą głodować nawet kilka lat!) i występują w nim trzy stadia: larwa, nimfa i stadium dorosłe. Natomiast ilość żywicieli uzależniona jest od gatunku. Kleszcze przesiadują na roślinach, oczekując na swojego żywiciela. Odnóża I pary, na których znajduje się narząd Hallera, są wówczas wyciągnięte do przodu, aby pasożyt mógł sprawnie przyczepić się do powierzchni żywiciela. Żywicielami postaci dorosłych są gatunki ssaków przede wszystkim leśnych. Dorosłe samice kopulują z samcami, przybywając na ciele gospodarza. Samice żywią się krwią gospodarza przez 8–12 dni, zwiększając swoją masę ciała nawet 100-krotnie, po czym odpadają. Następnie składają jaja (od kilku do kilkudziesięciu tysięcy) u nasady różnych roślin zielonych, w odosobnionym miejscu. Larwy po opuszczeniu jaj przedostają się na trawę lub krzewy w oczekiwaniu na żywiciela. Pasożytują na gadach, ptakach lub drobnych ssakach. Po napiciu się krwi (około 3 doby) kleszcze odpadają ze skóry gospodarza i wracają do swego środowiska, gdzie przeobrażają się w następne stadium – stadium nimfy. Nimfa pasożytuje na większych ssakach (np. zającach, wiewiórkach), ale również można spotkać ją na ludziach. Po napiciu się krwi nimfa osiąga stadium pasożyta dorosłego. 

Sezon występowania kleszczy

Kleszcze najchętniej bytują na obszarach wilgotnych, zalesionych, trawiastych, w gęstych zaroślach, paprociach oraz parkach miejskich i na obrzeżach osiedli mieszkaniowych otoczonych terenami zielonymi. Dodatkowo I. ricinus ma tendencję do gromadzenia się wzdłuż wąskich dróg i ścieżek leśnych oraz szlaków zwierząt, gdzie ma największe szanse na kontakt z żywicielem.

Obecnie obserwujemy wzrost liczebności kleszczy. Spowodowane jest to łagodnymi zimami oraz ociepleniem klimatu. Również rozwój turystyki oraz migrujące ptaki przyczyniają się do rozprzestrzeniania się kleszczy w coraz dalsze tereny. Obecnie najbardziej narażone na występowanie kleszczy są regiony Polski północno-wschodniej oraz wschodniej. Jednakże coraz bardziej zasięg kleszcza łąkowego rozszerza się na zachodnią Polskę.

Szczyt aktywności kleszczy przypada na dwa okresy: maj – czerwiec, wrzesień – październik. Okres zimy kleszcze przeżywają w stanie diapauzy. Najwięcej przypadków chorób odkleszczowych notowanych jest w okresie późnej wiosny i jesieni, wtedy bowiem przypada okres największej aktywności kleszczy. 

Najczęstsze choroby

Kleszcze to wektory, które same wcześniej zakażone, żywią się krwią zwierząt kręgowych i człowieka, przekazując im drobnoustroje chorobotwórcze. Do zakażenia, czyli bezpośredniego wprowadzenia zarazków do krwi, dochodzi w momencie ukłucia. Ugryzienie jest całkowicie bezbolesne, bo kleszcz podczas ukłucia wraz ze śliną wprowadza substancję o właściwościach znieczulających. Ssie krew na zmianę ze wstrzykiwaniem śliny, która zapobiega krzepnięciu krwi i może zawierać chorobotwórcze bakterie i wirusy.

W ostatnich latach nastąpił wyraźny wzrost zachorowań na choroby odkleszczowe. Do najczęstszych chorób odkleszczowych zaliczamy boreliozę (chorobę z Lyme) oraz odkleszczowe zapalenie mózgu (KZM). Czasem możemy spotkać się z innymi chorobami, takimi jak: babeszjoza, bartonelloza, gorączka Q, tularemia, ludzka anaplazmoza granulocytarna (HGA), riketsjozy, chlamydioza, toksoplazmoza – lecz częstość ich występowania jest bardzo niska. Zgodnie z danymi podawanymi w meldunkach epidemiologicznych Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny (NIZP – PZH) rocznie zgłaszanych jest zaledwie kilka przypadków tularemii, gorączki Q oraz chorób z grupy gorączki plamistej i innych riketsjoz. W 2015 r. zgłoszono natomiast 13625 przypadków choroby z Lyme, 287 przypadków odkleszczowego zapalenia mózgu oraz 2 przypadki z grupy gorączki plamistej i innych riketsjoz.


Ryc. 1. Cykl życiowy kleszcza na podstawie transmisji krętków Borrelia burgdorferi

Borelioza (choroba z Lyme)

Borelioza jest wielonarządową cho­ro­bą wywołaną przez krętki Borrelia bur­g­-
dorferi sensu lato przenoszone przez kle­szcze Ixodes. Do zakażenia może dojść nie tylko podczas ukąszenia przez kleszcza, lecz także przez wtarcie znajdującego się na skórze kału kleszcza w zranione miejsce lub przez rozgniecenie kleszcza i wtarcie jego treści w zranioną skórę. Należy jednak pamiętać, że samo ukłucie przez kleszcza nie jest równoznaczne z zachorowaniem. Według najnowszych doniesień w Polsce zakażenie B. burgdorferi może dotyczyć ponad 20% kleszczy. Odnotowuje się ciągły wzrost zachorowań, a obszar terytorialny występowania boreliozy obejmuje obecnie całą Polskę. Proces chorobowy może obejmować skórę, stawy, układ nerwowy oraz serce. Charakterystycznym objawem jest rumień wędrujący w miejscu ugryzienia, który ma tendencje do powiększania. Nieleczona borelioza w przeciągu kilku lat może się przełożyć na bardzo poważne problemy zdrowotne w postaci powikłań neurologicznych, np. zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, nerwów obwodowych, a także zapalenia mięśnia sercowego. W przypadku boreliozy nie istnieje skuteczna profilaktyka w postaci szczepień ochronnych, natomiast z powodzeniem leczy się ją antybiotykami, np. doksycykliną. Borelioza lokuje się na pierwszym miejscu wśród chorób zawodowych przenoszonych przez wektory, ponieważ ponad 90% jej przypadków odnotowano u pracowników leśnictwa i łowiectwa oraz rolników.

Odkleszczowe zapalenie mózgu (KZM)

KZM to choroba zakaźna ośrodkowego układu nerwowego przenoszona przez kleszcze Ixodes ricinus, wywoływana przez wirus z grupy Flaviviridae. Szacuje się, że ok. 3–15% kleszczy może być zakażonych wirusem. Do zakażenia dochodzi w wyniku ukłucia przez kleszcze. Innym możliwym sposobem zarażenia jest spożywanie surowego, niepasteryzowanego mleka (krowiego, owczego lub...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy