Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

9 sierpnia 2018

NR 17 (Wrzesień 2016)

Jak niebezpieczne potrafią być kleszcze?

0 38

Kleszcze są jednymi z najważniejszych wektorów patogennych bakterii, wirusów i pierwotniaków. Choroby odkleszczowe są nierzadko przyczyną długotrwałych i uciążliwych objawów, trwałych ubytków zdrowia, a nawet śmierci. Rosnąca liczba przypadków chorób odkleszczowych związana jest między innymi ze zmianami klimatycznymi oraz ze zwiększeniem zasięgu geograficznego kleszczy oraz patogenów przez nie przenoszonych.

Spośród pajęczaków (Arachnida) największą rolę w przenoszeniu chorób odgrywają kleszcze (Ixodida). Rozróżniamy wśród nich kleszcze miękkie oraz kleszcze twarde (właściwe). To właśnie kleszcze twarde są głównymi wektorami licznych patogenów. Z kolei kleszcze miękkie powodują przede wszystkim silne reakcje alergiczne na skutek ukłucia. Światowa populacja kleszczy obejmuje około 860 gatunków. Na terenie Polski występuje kilkadziesiąt gatunków kleszczy, z czego 19 stanowi stały element polskiej fauny. Dwa z nich stanowią największe zagrożenie dla człowieka: kleszcz pospolity (Ixodes ricinus) oraz kleszcz łąkowy (Dermacentor reticulatus). 
Wśród kleszczy występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Ciało tych stawonogów pokryte jest zewnętrznym pancerzem chitynowym, który u samców pokrywa całą powierzchnię grzbietową, natomiast u samic tylko częściowo. Spowodowane jest to przystosowaniem do pobierania i magazynowania dużej objętości płynów z ciała żywiciela – możliwość rozciągania i rozrastania się.

Radar

Kleszcze na przednich odnóżach mają niezawodny „radar” – narząd Hallera. Znajdują się tam wyrostki zaopatrzone we włókna komórek nerwowych, dzięki którym mogą wyczuć obecność żywiciela nawet z odległości 20 m. Organ ten reaguje na zapach (pot), feromony, temperaturę, wilgotność, wibracje czy stężenie dwutlenku węgla. Kleszcze rozpoznają 40-50 zapachów, w tym amoniak i kwas masłowy występujący w pocie.

Cykl życiowy

Duży wpływ na rozprzestrzenianie się chorób ma cykl życia kleszczy. Cały cykl trwa zwykle od 1–3 lat (kleszcze mogą głodować nawet kilka lat!) i występują w nim trzy stadia: larwa, nimfa i stadium dorosłe. Natomiast ilość żywicieli uzależniona jest od gatunku. Kleszcze przesiadują na roślinach, oczekując na swojego żywiciela. Odnóża I pary, na których znajduje się narząd Hallera, są wówczas wyciągnięte do przodu, aby pasożyt mógł sprawnie przyczepić się do powierzchni żywiciela. Żywicielami postaci dorosłych są gatunki ssaków przede wszystkim leśnych. Dorosłe samice kopulują z samcami, przybywając na ciele gospodarza. Samice żywią się krwią gospodarza przez 8–12 dni, zwiększając swoją masę ciała nawet 100-krotnie, po czym odpadają. Następnie składają jaja (od kilku do kilkudziesięciu tysięcy) u nasady różnych roślin zielonych, w odosobnionym miejscu. Larwy po opuszczeniu jaj przedostają się na trawę lub krzewy w oczekiwaniu na żywiciela. Pasożytują na gadach, ptakach lub drobnych ssakach. Po napiciu się krwi (około 3 doby) kleszcze odpadają ze skóry gospodarza i wracają do swego środowiska, gdzie przeobrażają się w następne stadium – stadium nimfy. Nimfa pasożytuje na większych ssakach (np. zającach, wiewiórkach), ale również można spotkać ją na ludziach. Po napiciu się krwi nimfa osiąga stadium pasożyta dorosłego. 

Sezon występowania kleszczy

Kleszcze najchętniej bytują na obszarach wilgotnych, zalesionych, trawiastych, w gęstych zaroślach, paprociach oraz parkach miejskich i na obrzeżach osiedli mieszkaniowych otoczonych terenami zielonymi. Dodatkowo I. ricinus ma tendencję do gromadzenia się wzdłuż wąskich dróg i ścieżek leśnych oraz szlaków zwierząt, gdzie ma największe szanse na kontakt z żywicielem.

Obecnie obserwujemy wzrost liczebności kleszczy. Spowodowane jest to łagodnymi zimami oraz ociepleniem klimatu. Również rozwój turystyki oraz migrujące ptaki przyczyniają się do rozprzestrzeniania się kleszczy w coraz dalsze tereny. Obecnie najbardziej narażone na występowanie kleszczy są regiony Polski północno-wschodniej oraz wschodniej. Jednakże coraz bardziej zasięg kleszcza łąkowego rozszerza się na zachodnią Polskę.

Szczyt aktywności kleszczy przypada na dwa okresy: maj – czerwiec, wrzesień – październik. Okres zimy kleszcze przeżywają w stanie diapauzy. Najwięcej przypadków chorób odkleszczowych notowanych jest w okresie późnej wiosny i jesieni, wtedy bowiem przypada okres największej aktywności kleszczy. 

Najczęstsze choroby

Kleszcze to wektory, które same wcześniej zakażone, żywią się krwią zwierząt kręgowych i człowieka, przekazując im drobnoustroje chorobotwórcze. Do zakażenia, czyli bezpośredniego wprowadzenia zarazków do krwi, dochodzi w momencie ukłucia. Ugryzienie jest całkowicie bezbolesne, bo kleszcz podczas ukłucia wraz ze śliną wprowadza substancję o właściwościach znieczulających. Ssie krew na zmianę ze wstrzykiwaniem śliny, która zapobiega...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy