Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

20 września 2018

NR 29 (Wrzesień 2018)

Jeleń wschodni – gatunek inwazyjny

391

Pochodzi ze wschodniej części Azji. Znany jest też pod nazwą: jeleń sika (ang. Sika Deer). Na ziemiach polskich został introdukowany ponad 100 lat temu przez Niemców (na Górnym Śląsku i Warmii). Jako gatunek obcy przynosi naszej krajowej przyrodzie problemy związane z obecnością nowych i inwazyjnych pasożytów, a także ze zjawiskiem hybrydyzacji z naszym rodzimym jeleniem szlachetnym.

Jeleń wschodni Cervus nippon jest mniejszy od naszego jelenia szlachetnego Cervus elaphus. Długość jego ciała (w zależności od podgatunku) wynosi 105–155 cm, a wysokość w kłębie 110–115 cm. Waga dorosłych osobników waha się między 25 a 130 kg, przy czym samice (łanie) są mniejsze i lżejsze od samców (byków). 
Od późnej wiosny do wczesnej jesieni sierść jeleni wschodnich jest ruda z charakterystycznymi białymi cętkami na tułowiu, natomiast od października do kwietnia, zabarwienie sierści zmienia się: łanie stają się brązowo szare, a cętki stają się wyraźnie bledsze lub całkowicie zanikają, natomiast sierść byków jest ciemno-szara, a na szyi włosy przybierają kształt grzywy sięgającej do górnej części kończyn przednich.
Jest gatunkiem stadnym. Gody jelenia wschodniego odbywają się jesienią. Na północy jego naturalnego areału, w dorzeczu rzeki Amur (pogranicze Mandżurii i wschodniej Syberii) do rozrodu przystępuje on między końcem września a początkiem listopada, a największe natężenie godów ma miejsce w połowie października. 
Ze względu na gwiżdżący głos sam­­ców myśliwi nazywają gody jelenia wschodniego gwizdowiskiem (a nie jak w przypadku jelenia szlachetnego – rykowiskiem). Łania po zapłodnieniu, przez 7,5 miesiąca pozostaje w ciąży, po czym wiosną (zazwyczaj w maju) rodzi przeważnie jedno młode, które ssie matkę do 4, a czasami nawet 5 miesiąca życia, po czym przechodzi na pokarm roślinny (pierwsze próby spożywania traw i ziół młode jelenie wschodnie rozpoczynają już w drugim tygodniu życia). Z matką spędza zimę i kolejną wiosnę, a czasami (zwłaszcza gdy samica nie spodziewa się kolejnego potomstwa) ubiegłoroczne młode przebywają z matką także kolejne lato, aż do jesiennych godów. 
Naturalnymi wrogami jelenia wscho­d­­niego są duże ssaki drapieżne, przede wszystkim tygrys (Panthera tigris), lampart (Panthera pardus) i ryś (Lynx lynx) oraz duże psowate: wilk (Canis lupus) i cyjon (Cuon alpinus), a także niedźwiedzie – brunatny (Ursus arctos) i himalajski (Ursus thibetanus). Cielętom jelenia wschodniego może zagrozić także kot bengalski (Prionailurus bengalensis) oraz kuna żółtogardła (Martes flavigula). W rezerwacie Łazovskim na południu Kraju Ussuryjskiego udokumentowano w grudniu 2011 r. skuteczny atak orła przedniego (Aquila chrysaetos) na młodocianego jelenia wschodniego. 
Padłe jelenie tego gatunku oraz pozostałe po ucztach drapieżników resztki tych jeleni są w okresie zimowym na południu Kraju Ussuryjskiego podstawowym pokarmem sępów kasztanowatych (Aegypius monachus) ­zlatujących się tu na zimę z Mandżurii i Mongolii. Tym samym wysoka liczebność jelenia wschodniego w obrębie jego naturalnego areału decyduje o niskiej śmiertelności tego sępa w okresie zimy. 

Areał i biotop

Naturalny areał jelenia wschodniego obejmuje azjatycki Daleki Wschód. Systematycy wyodrębniają aktualnie 11 jego podgatunków. Jego areał obejmuje rozległy obszar wschodniej części Azji, sięgając na północy do dorzecza Amuru na pograniczu południowo-wschodniej Syberii i Mandżurii, a na południe po Tajwan i Wietnam, na wschodzie obejmując wyspy Japonii, a na zachodzie pogranicze wschodnich i środkowych Chin. 
 Biotopem są na wschodzie Azji różne typy lasów liściastych i mieszanych. W północnych Chinach i na południowym wschodzie Syberii (tzw. Kraj Ussuryjski) oraz na japońskich wyspach Honsiu, Kiusiu i Sikoku jeleń wschodni zasiedla formacje leśne zbliżone do naszych grądów, ale charakteryzujące się o wiele bogatszym zestawem gatunkowym od naszej dendroflory – obok tamtejszych (wschodnioazjatyckich) gatunków buków, dębów, dereni, grabów, jarzębów, jesionów, klonów, lip i wiązów rosną tam również inne gatunki drzew liściastych, jak: ambrowce, bożodrzewy, brzostownice, chmielograby, dawidie, ewodie, eukomie, glediczie, grujeczniki, hurmy, idesje, kasztanowce, kasztany, korkowce, kolcosiły, magnolie, miszpelniki, morwy, orzechy, paulownie, tulipanowce, skrzydłorzechy, sofory, stewarcje i styrakowce. Na południu swego areału – na wyspach archipelagu Riukiu oraz na Tajwanie, południu Chin i w Wietnamie – jeleń wschodni żyje w jeszcze bogatszych formacjach leśnych – w bujnych lasach subtropikalnych, gdzie dendroflora jest wręcz przebogata. 
Na północnych peryferiach swego naturalnego zasięgu – w Kraju Ussuryjskim (na południowym wschodzie Syberii) jeleń wschodni czystej krwi przetrwał do 2. połowy XX w. w liczbie zaledwie 1200–1300 osobników. Zdecydowana większość żyjących tam jeleni wschodnich (ok. 9 tys.) to osobniki należące do wtórnie zdziczałej formy parkowej.


Wysoką liczebność jeleń wschodni osiąga na największych wyspach Japonii (od Hokkaido, po Kiusiu i Sikoku), natomiast niektóre mniejsze podgatunki z południowej części areału są ­skrajnie nieliczne. Tak jest m.in. na wyspach Riukiu, gdzie żyło zaledwie kilkadziesiąt tamtejszych jeleni wschodnich, wyłącznie na wyspie Jakabi. Podobnie jest z podgatunkiem z Tajwanu, który w 1969 r. wymarł w stanie dzikim, ale przetrwał na farmach hodowlanych, a został reintrodukowany w 1988 r. 
Podgatunki z Chin w wyniku polowań i niszczenia siedlisk leśnych silnie zmniejszyły swoją liczebność i zasięg występowania, który skurczył się do kilku izolowanych populacji. Ale tysiące jeleni wschodnich hodowane są na komercyjnych farmach w celu uzyskania pantów, czyli poroża z niewytartym scypułem (medycyna wschodnia używa pantów do pozyskania pantokryny nieodzownej do produkcji specyfików nasercowych i regenerujących organizm ludzi). Hodowla tych jeleni w Chinach ma ponad 1000-letnią tradycję.
Podgatunek zasiedlający północną część Wietnamu (C. nippon pseudaxis) prawdopodobnie na swobodzie już nie funkcjonuje, istnieją natomiast hodowle zagrodowe tej formy jelenia wschodniego w dwóch tamtejszych parkach narodowych: Cuc Phuong oraz Cat Ba. 

Jeleń Dybowskiego

Największym z podgatunków jelenia wschodniego jest jeleń Dybowskiego (Cervus nippon dybowskii; część systematyków używa nazwy Cervus nippon mantchuricus), który został naukowo opisany przez naszego rodaka Benedykta Dybowskiego zesłanego w 1864 r. na Syberię przez carat (za działalność na rzecz niepodległości Polski). Opisany przez Dybowskiego ussuryjski podgatunek jelenia wschodniego nazwano później nazwiskiem polskiego badacza. Ussuryjska forma jelenia wschodniego zasiedlała skrajnie północno-wschodnią część areału, tj. pogranicze chińskiej Mandżurii i należące do Rosji (i sąsiadujące ze sobą) dwa terytoria – Kraj Ussuryjski obejmujący południowo-wschodnie obrzeża Syberii, gdzie zasiedla lasy porastające obszar dorzecza rzeki Ussuri, prawego dopływu dolnego Amuru oraz Kraj Nadmorski, czyli wybrzeże Oceanu Spokojnego w rejonie Nachodki i Władywostoku. 
Intensywne polowania w Mandżurii i na południu rosyjskiego Dalekiego Wschodu spowodowały, że na przełomie XIX i XX w. liczebność jelenia Dybowskiego spadła do katastrofalnie niskiego stanu. Wprowadzona w Rosji przed niemal 100 laty ścisła ochrona jelenia wschodniego oraz wypuszczanie na wolność przedstawicieli tego gatunku z hodowli spowodowała, że pod koniec XX w. jego areał na terenie Kraju Ussuryjskiego został odtworzony – na przełomie XX i XXI w. w Kraju Ussuryjskim żyło ok. 9 tys. jeleni wschodnich, w większości osobników wtórnie zdziczałych wywodzących się z farm hodowlanych. Gorsza sytuacja ma miejsce po stronie chińskiej, gdzie stał się on zwierzęciem bardzo nielicznym, występującym na ograniczonym areale. 

Liczne introdukcje

Jelenia wschodniego Europejczycy uznali za atrakcyjne zwierzę łowne i konsekwentnie wprowadzali go w różne części świata. Poza Europą trafił także do Ameryki Północnej (Kanada, USA) i Afryki (Madagaskar, Maroko, RPA), a także na Antypody (Australia, Nowa Gwinea i Nowa Zelandia). Na szczęście nie wszędzie te wsiedlenia miały pozytywny skutek, np. wg Harrisa (2015) nie ma go obecnie w Australii i na Nowej Gwinei. 
W Europie pierwsza introdukcja miała miejsce na Wyspach Brytyjskich w 1860 r., a obecnie żyje tam ponad 11,5 tys. jeleni wschodnich zasiedlających gł. Szkocję, a w mniejszej liczbie Anglię i Irlandię. Nieco później wprowadzono go do niektórych krajów kontynentalnej Europy – do Francji, Danii, Niemiec, Austrii, Czech i na Węgry (Harris 2015). 
Na obszarze byłego Związku Sowieckiego dokonano wielu prób aklimatyzacji jelenia wschodniego. Na obszarze Syberii Środkowej (rejon Bajkału) w 1928 r. wypuszczono grupę jeleni wschodnich, jednak surowe i śnieżne zimy je unicestwiły. Od 1938 r. w byłym ZSRR kontynuowano introdukcję tego gatunku w Armenii i Azerbejdżanie na Zakaukaziu oraz na Litwie, Ukrainie i w europejskiej części Rosji, przy czym skrajnie północna populacja została wsiedlona do Karelii na pograniczu z Finlandią. Pod koniec lat 70. XX w. w byłym ZSRR żyło ok. 70 tys. jeleni wschodnich, z czego ok. 10 tys. w części europejskiej (większość na obszarze naturalnego areału w Kraju Ussuryjskim; wywodziła się ze zbiegłych z hodowli osobników fermowych). Niestety w ostatnich latach – po roku 2000 – miały miejsce próby introdukcji jelenia wschodniego na południu Białorusi (Solarz 2011).

W Polsce

Na obszar ziem polskich pierwsze jelenie wschodnie trafiły...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy