Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

16 maja 2022

NR 50 (Maj 2022)

Kalandra szara na Podkarpaciu

0 76

Ten duży stepowy skowronek przebywał na przełomie 2. i 3. dekady marca 2021 r. w okolicach Krosna. Mimo niedużej odległości polskiego Podkarpacia od południowej części Podola, gdzie kalandra szara jest ptakiem lęgowym, stwierdzenie to jest zaledwie jednym z trzech zarejestrowanych w Polsce.

W czasach potęgi Rzeczpospolitej za panowania Jagiellonów oraz późniejszych królów elekcyjnych, kiedy Korona (Polska) zespolona w ścisłym związku z Wielkim Księstwem Litewskim obejmowała swym posiadaniem obszar dawnej Rusi Halickiej i rozległe tereny Rusi Kijowskiej, ten duży skowronek był jednym z najbardziej charakterystycznych mieszkańców Podola i rozległych stepowych obszarów Dzikich Pól, czyli terenów rozciągających się między dolnym biegiem Dniestru, Bohu i Dniepru a wybrzeżem Morza Czarnego. 
Kalandra szara Melanocorypha calandra to duży skowronek, mierzący 18–20 cm długości i ważący do 55–60 g. Jest zauważalnie mocniej zbudowany niż nasz skowronek polny Alauda arvensis, co dobrze widać, gdy mamy możliwość bezpośredniego porównania obydwu gatunków. Stosunkowo szerokie plecy, rozdwojona czarna plama na boku szyi i masywny jasny dziób to cechy kalandry szarej. Diagnostyczną cechą tego stepowego skowronka jest ciemny spód skrzydeł (zwłaszcza lotki I- i II-rzędowe), z białym paskiem na krawędzi lotek II-rzędowych, dobrze widocznym w locie zarówno z wierzchu, jak i od spodu. 
Podobna do niego jest kalandra dwuplamiste Melanocorypha bimaculata, minimalnie mniejsza i mająca wyraźniej kontrastowane boki głowy (np. wyraźnie zaznaczony kantar) oraz silny dwubarwny dziób i szary spód skrzydeł, a sylwetkę bardziej kompaktową, potęgowaną przez krótki ogon. 
Kalandra szara przypomina mi widzianego w połowie marca 2012 r. na południu Maroka klotbeja, czyli skowroniaka Ramphocoris clotbey (dawniej znanego pod nazwą skowron grubodzioby), a gniazdującego na suchych obszarach Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu. Przysadzista sylwetka klotbeja z charakterystyczną okrągłą niemal głową i potężny dziób oraz bardziej skontrastowane upierzenie, to cechy morfologiczne skowroniaka. Kalandra szara jest od klotbeja odrobinę większa, ale ma nieco szczuplejszy dziób i ubarwiona jest mniej kontrastowo, zwłaszcza na policzkach. Należy pamiętać, że klotbej – podobnie jak kalandra szara – ma biały pas na tylnej krawędzi skrzydeł, ale kontrast między białym skrajem lotek a ich ciemną pozostałą częścią jest jeszcze bardziej wyrazisty. 
Kalandrę szarą zobaczyłem po raz pierwszy w końcu lutego 2005 r., w Grecji. W towarzystwie kol. Waldemara Półtoraka widziałem dwa śpiewające samce wśród pól, nieopodal Salonik. A w niedzielę 21 marca 2021 r., niedaleko wioski Bzianka koło Krosna (woj. podkarpackie, ornitologiczny region małopolski) jedną kalandrę szarą żerującą w grupie naszych skowronków polnych Alauda arvensis obserwowałem w doborowym towarzystwie kilkunastu osób z różnych regionów Polski – był tam m.in. Marcin Sołowiej, który przybył aż ze Szczecina! W mojej śląskiej ekipie był Marian Domagała, Maks Bojarowski i Michał Zawadzki. 
 

POLECAMY


Zasięg geograficzny

Areał lęgowy kalandry szarej obejmuje południową i częściowo środkowo-wschodnią Palearktykę. W Europie występuje od Portugalii i Hiszpanii na zachodzie, po południe Rosji na wschodzie, a także na niektórych wyspach Morza Śródziemnego – na Sardynii, Sycylii i Cyprze (na Krecie obecnie prawdopodobnie już nielęgowa). Skrajnie północne tereny lęgowe w Europie znajdują się na południu Francji, w północnej części środkowych Włoch, na pograniczu Chorwacji i Słowenii oraz w Czarnogórze i na pograniczu Serbii i Bułgarii, we wschodniej Rumunii i w Mołdawii, przy czym sytuacja w tym ostatnim państwie wydaje się niejasna: dwie wyprawy czeskich ornitologów, dokonane w miesiącach letnich 2013 i 2014 r. (czerwiec–sierpień) nie wykazały kalandry szarej, co potwierdza informację Munteanu (2010) o braku obserwacji tego skowronka w sezonie lęgowym na terytorium Mołdawii, choć jeszcze w latach 60. XX w. kalandra szara była tam obserwowana powszechnie (Averin i Ganya 1970). Jednakże optymalny czas wyszukiwania stanowisk lęgowych kalandry szarej w tej części Europy to okres między końcem marca a początkiem maja (Czesi szukali tego skowronka latem), gdyż wówczas jest ona szczególnie aktywna wokalnie. 
Ćwierć wieku temu, tj. w latach 90. XX w., kalandra szara licznie zasiedlała środkową i wschodnią część Ukrainy. Na obszarze naszych dawnych Kresów, najbliżej obecnych granic Polski, kalandra szara gniazdowała na południu Podola (ok. 100 km na wschód od Kamieńca Podolskiego), w rejonie Winnicy oraz w okolicach Bracławia i Humania, w tym na terenach dawnych dób Potockich w rejonie Tulczyna, a dalej występowała w rejonie Czehrynia i Czerkas (tereny na południe od Kijowa) na prawym brzegu Dniepru, zaś na lewym brzegu tej wielkiej rzeki, gniazdowała jeszcze 30 lat temu na terenach byłych dób Wiśniowieckich, tj. w okolicach Perejesławia i Łubniów. 
W XXI w. na Ukrainie zachodziły wyraźne zmiany cywilizacyjne, obejmujące także gospodarkę rolną. Intensyfikacja upraw, a zwłaszcza prowadzenie zabiegów agrotechnicznych, z użyciem herbicydów i pestycydów, pogarsza warunki egzystencji ptaków gniazdujących w agrocenozach, w tym również kalandry szarej. Na niektórych obszarach w dorzeczu Dniestru i Dniepru wystąpił spadek liczebności kalandry szarej. Z pewnością można tego skowronka zobaczyć na terenach chroniących biocenozę stepu, zwłaszcza w rejonie Askanii Nowej na Zaporożu (na wschód od Chersonia) oraz na terenie zapowiedników: Yelanetskij Step w rejonie miasta Basztanka (na północ od Mikołajowa) i Kamiani Mohyły niedaleko miasteczka Rozivka (na północny zachód od Mariupola). Niestety, ze względu na trwające walki z rosyjskimi najeźdźcami na wschodzie Ukrainy, tj. w rejonie Novoazovska, Doniecka i Ługańska, kolejne cztery obszary chronione jako filie Ukraińskiego Stepowego Zapowiednika i Ługańskiego Zapowiednika, od 2014 r. tereny te nie są dostępne dla obserwatorów ptaków. A tam kalandra szara nadal z pewnością występuje. Agresja rosyjska na Ukrainę od 24 lutego 2022 r. jeszcze bardziej utrudniła możliwość obserwacji kalandry szarej u naszych wschodnich sąsiadów, zwłaszcza na stanowiskach w południowej i wschodniej części Ukrainy. 
W Rosji skrajnie północne stanowiska lęgowe znajdują się w okolicach Kurska, a dalej na wschód na tzw. Nadwołżu, sięgając ku północy do rejonu Saratowa (powyżej 52. równoleżnika półkuli północnej), zaś na lewobrzeżu Wołgi kalandra stepowa gniazduje na południu Baszkirii, tj. na terenach południowo-zachodniego przedpola gór Ural. 
W Azji skrajnie północne stanowiska lęgowe areał kalandry szarej znajdują się na południowo-wschodnim przedgórzu Uralu oraz w rejonie Orenburga, a w Kazachstanie w dolinie rzeki Turgaj. Powszechnie gniazduje ona na północnym przedpolu Kaukazu i w Kałmucji. 
Azjatycka część areału kalandry szarej obejmuje tereny stepowe i półpustynne Azji Zachodniej, od zachodniej części Turcji, przez niżej położone obszary Armenii, Gruzji i Azerbejdżanu, po północne i częściowo środkowe tereny Iranu, sięgając na wschód przez Uzbekistan i Turkmenistan, do Afganistanu oraz pogórza zachodniej części gór Tien-szan i południowego podnóża gór Ałtaj w rejonie jez. Zajsan na terenie wschodniej części Kazachstanu. Co ciekawe, areał kalandry szarej w Azji Środkowej nie obejmuje najbardziej suchych obszarów, tj. obszaru pustyń Kyzył-kum i Kara- kum. Skrajnie południowe stanowiska lęgowe kalandry szarej w Azji znajdują się na południu Izraela i w Jordanii oraz w irackim Kurdystanie oraz na pograniczu środkowego i południowego Iranu. 
Intrygujący jest fakt wykrycia w latach 70. XX w. niewielkiej, izolowanej populacji lęgowej kalandry szarej na południu Syberii Środkowej: w stepach Użuro-Kopevskich na obszarze Chakasji (Prokofiev 1987). To najbardziej na północ wysunięte miejsce gniazdowania tego skowronka na Ziemi. 
Kalandra szara gniazduje także na skrajnej północy Afryki – od zachodniej części Maroka, przez północną Algierię, po Tunezję, a izolowana populacja zasiedla północ Libii – Cyrenajkę. 
 


Preferencje siedliskowe 

Biotopem lęgowym kalandry szarej są nisko trawiaste stepy bylicowe oraz intensywnie spasane stepy łąkowe i ostnicowe, a także ugorowane pola uprawne w strefie stepowej i lasostepowej, o niskiej roślinności zielnej. 
Silna preferencja do gniazdowania na pozbawionych drzew obszarach jest powodem stosunkowo niskiej liczebności kalandry szarej w środkowej części Ukrainy oraz jej brak jako ptaka lęgowego na środkowym i północnym Podolu, a także – co szczególnie symptomatyczne – na Nizinie Panońskiej, tj. na Węgrzech oraz w Banacie i Wojwodinie (lasostepowe krainy na zachodzie Rumunii i północy obecnej Serbii). 
Zimą kalandra szara tworzy zgrupowania liczące czasami nawet ponad 1 tys. osobników, a rekordowo na obszarze Anatolii w azjatyckiej części Turcji, obserwowano na początku grudnia 2001 r., stado kalandry szarej, liczące ok. 5 tys. osobników (Kirwan i in. 2008). Często są to stada mieszane z innymi gatunkami skowronków, np. na równinach Azerbejdżanu przebywa często razem ze skowronkami polnymi i kalandrami białoskrzydłymi Melanocorypha leucoptera (Patrikeev 2004). Podczas miesięcy zimowych kalandra szara preferuje krajobraz otwarty o niskiej, a niekiedy wręcz szczątkowej roślinności – spotykana jest wówczas na intensywnie spasanych przez domowe zwierzęta kopytne stepowych pastwiskach oraz na ścierniskach i silnie wydeptanych ugorach. 
Dawniej zimą kalandry szare skupiały się na stepach w miejscach koncentracji dzikich ssaków kopytnych, zwłaszcza w sąsiedztwie tabunów tarpanów stepowych i kułanów oraz stad suhaków. W azjatyckiej części areału, a zwłaszcza na wschodzie Kazachstanu, kalandry stepowe zimą towarzyszyły także...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Komentarze (0)

    Napisz własny komentarz