Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

30 czerwca 2021

NR 45 (Lipiec 2021)

Kozica – symbol górskich szczytów

0 78

Siedliskowo związana jest z górami o alpejskim charakterze, czyli z masywami górskimi o wysokiej i skalistej rzeźbie, z wyraźnie wyodrębnionym piętrem hal i turni, rozciągającymi się ponad drzewostanami reglowymi i strefą kosówki. W Polsce naturalny areał jej występowania obejmuje wyłącznie najwyższą część naszych Karpat – Tatry. Ale jako takson introdukowany, od półwiecza występuje także w Sudetach.

Kozica jest zwierzęciem kopytnym, wielkości sarny Capreolus capreolus. Proporcjami ciała przypomina kozę domową Capra hircus. Dorosłe kozice mierzą do 135 cm długości i 85 cm wysokości w kłębie, osiągając wagę do niemal 50 kg (samice do 40 kg, a samce do 48 kg).
Kozica jest świetnie przystosowana do egzystencji w środowisku górskim: budowa kopyt pozwala kozicy na sprawne poruszanie się wśród skał – brzegi racic są twarde, co zabezpiecza przed poślizgiem na lodzie i śniegu, a miękka i elastyczna część środkowa racic przylega ściśle do gładkich skał, zaś fałd skóry rozpięty między piętkami racic zapobiega zapadaniu się w śniegu.

POLECAMY

Naturalny areał

Zasięg kozic (Rupicapra) obejmuje wyższe góry Europy i zachodniej Azji – od Gór Kantabryjskich w północno-zachodniej Hiszpanii, przez Pireneje i Apeniny oraz wielki łuk Alp, a także najwyższe części Karpat – Tatry i południową (rumuńską) ich część, po bułgarskie masywy Riła i Pirin oraz pasmo Rodopów. W Azji kozica zasiedla tureckie Góry Pontyjskie i Taurus oraz masyw Kaukazu, od Gruzji i południowej Rosji, po północny Azerbejdżan (Macdonald, Barrett 1993; Pedrotti, Lovari 199; Geist 2006).

Systematyka

Jeszcze w 2. połowie XX w. powszechnie traktowano kozicę jako jeden gatunek Rupicapra rupicapra (Brehm 1963, Sych 1975, Piechocki 1997). Ale pod koniec XX w. upowszechnił się pogląd o istnieniu dwóch gatunków kozic: kozicy pirenejskiej Rupicapra pyrenaica, zamieszkującej Góry Kantabryjskie, Pireneje i Apeniny (północna Hiszpania, południowa Francja i środkowe Włochy) oraz kozicy zwyczajnej Rupicapra rupicapra, której naturalnymi ostojami są Alpy, Tatry, południowa (rumuńska) część Karpat, Riła, Pirin, Rodopy oraz – już na obszarze Azji – Góry Pontyjskie, Taurus i Kaukaz (Macdonald, Barrett 1993; Pedrotti, Lovari 199; Geist 2006).
Obecnie najnowsze propozycje dzielą rodzaj Rupicapra aż na sześć (!) 
gatunków, po trzy wydzielone z oby­dwu wyżej wymienionych taksonów, przy czym nasza kozica tatrzańska Rupicapra rupicapra tatrica utrzymała status podgatunku kozicy zwyczajnej (Byers 2011).
Valerius Geist z Uniwersytetu w Calgary (Kanada) zaklasyfikował kozice do podrodziny (tribe) Rupicaprini, do której należą także cztery inne taksony zamieszkujące góry półkuli północnej (bez Afryki) – północnoamerykański kozioł śnieżny Oreamnos americanus oraz trzy gatunki ze wschodniej i południowo-wschodniej Azji: goral Naemorhedus goral i dwa gatunki serau Capricornis sumatraensis i Capricornis crispus (Geist 2006).

Zwyczaje i rozród

Kozica jest zwierzęciem stadnym. W Tatrach grupy kozic liczą zazwyczaj 5–15 osobników, choć zdarzają się większe zgrupowania liczące nawet 40 osobników. Samice wraz z osobnikami młodocianymi tworzą grupy zwane kierdlami, dorosłe samce zaś przez większość roku żyją samotnie, choć niekiedy łączą się w koalicje liczące po 3–4 samce.
Gody kozic w Tatrach trwają prawie 1,5 miesiąca i mają miejsce od końca października do początku grudnia. W drugiej połowie października samce, żyjące dotąd samotnie, zaczynają szukać towarzystwa samic. W tym okresie samce stają się aktywne wokalnie, wydając charakterystyczne beczenie zwane brzeszczeniem. Samiec w dobrej kondycji zawłaszcza grupę samic liczącą zwykle 3–6 osobników. Rywale są przez niego odpędzani, natomiast samce o zbliżonej sile staczają czasami ze sobą walkę, w której jeden samiec stara się zadać przeciwnikowi uderzenie w bok lub w brzuch. W okresach spokoju samiec zajmuje się samicami, zwłaszcza tymi będącymi aktualnie w okresie najwyższej rujności i są przez niego sukcesywnie pokrywane. Na początku grudnia niemal wszystkie samice są pokryte, łącznie z tymi najstarszymi, które często są w tym wieku już bezpłodne. Po godach samce oddalają się od stad samic i w samotności zaczynają intensywne żerowanie, by wzmocnić nadwątlone siły i przygotować się do sezonu zimowego.
Ciąża u kozic trwa 160–170 dni. W Tatrach porody trwają przez większą część maja, przy czym każda z samic oddala się od stada w ustronne miejsce, by tam urodzić koźlę. Mała kozica, po wylizaniu przez matkę, dość szybko próbuje wstać na nogi, po czym szybko następują pierwsze próby karmienia mlekiem. Matki w pierwszych dniach życia potomstwa karmią je nawet do 30 razy dziennie, latem częstotliwość ta spada do ok. 15 razy, by jesienią obniżyć karmienie do 2–3 razy na dzień.
Od momentu urodzenia koźlę najpierw przebywa tylko z matką przez blisko tydzień, a następnie razem z nią dołącza do kierdla (stada), w którym zazwyczaj większość samic prowadzi młode. Koźlęta bacznie obserwują swe matki i naśladują je, zarówno w zachowaniu, jak i żerowaniu, ucząc się m.in. rozpoznawania najsmaczniejszych gatunków roślin.
Specyfiką kozic są wspólne harce młodych osobników, zarówno tegorocznych młodych, jak i tzw. roczniaków, czyli osobników urodzonych rok wcześniej. W chłodniejsze lata, kiedy w najwyższych partiach Tatr nawet w lipcu leżą płaty niestopniałego śniegu, młode kozice hasają na nich niczym dzieci.

Zmiany liczebności

Kozica od ponad 10 tys. lat, tj. od zakończenia ostatniego zlodowacenia, jest nieprzerwanie mieszkańcem najwyższej części naszych Karpat – Tatr. Wraz z postępującą penetracją Tatr przez ludzi, trwającą od ponad 700 lat, od późnego średniowiecza tatrzańska populacja kozic była coraz intensywniej poddawana presji łowieckiej. Początkowo polowania na kozice były mało skuteczne, ale wraz z postępującą kolonizacją Podhala i dalszym rozwojem hodowli i wypasu bydła i owiec w wyższych partiach Tatr, presja ta stawała się coraz silniejsza. W efekcie coraz intensywniejszego prześladowania, w połowie XIX w. w całych Tatrach żyło zaledwie ok. 100 kozic. Populacja była tak nieliczna, że kierdle liczące 5 kozic uznawano wówczas za znaczące.
Na dramatyczny spadek liczebności tatrzańskiej populacji kozicy w XIX w. zareagował publicznie najpierw Stanisław Staszic ukazujący niepohamowaną zachłanność Podhalan do nękania tych zwierząt. W połowie XIX w. w obronę kozic w Tatrach zaangażowali się ksiądz Eugeniusz Janota i prof. Maksymilian Nowicki z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. To oni zaczęli edukować społeczność Podhalan, tłumacząc potrzebę zachowania dla potomnych specyficznej przyrody Tatr, w tym również konieczność ochrony kozicy. W 1865 r. ukazała się broszura pt. Upomnienie Zakopianów i wszystkich Podhalanów, aby nie tępili świstaków i dzikich kóz, w której m.in. wymienieni zostali z nazwiska strzelcy zajmujący się ubijaniem kozic i świstaków. Efektem działalności Janoty i Nowickiego było powołanie w 1866 r. tzw. Straży Górskiej oraz przyjęcie przez Sejm Galicyjski 19 lipca 1869 r. ustawy zakazującej prześladowania kozic i świstaków w Tatrach. W ratowanie tatrzańskich kozic zaangażował się także hrabia Władysław Zamojski.
Ochrona kozic na przełomie XIX i XX w. dała pozytywne rezultaty – w 1904 r. tatrzańska populacja kozic liczyła co najmniej 130–140 osobników. Ale wybuch I wojny światowej ponownie ożywił kłusow­nictwo, co silnie zmniejszyło liczebność kozic. Jeszcze w latach 1930–1935 utrzymywał się niski stan pogłowia, gdyż doliczono się wówczas zaledwie 40–60 osobników. Identyczna sytuacja wystąpiła po wybuchu II wojny światowej, czego wyrazem było doliczenie się w 1947 r. zaledwie 26 (sic!) kozic po polskiej stronie Tatr. Ale na wprowadzoną ochronę Tatr szybko zareagowały kozice, gdyż już w 1953 r. ich populację oceniono na 50 osobników. Otworzenie Tatrzańskiego Parku Narodowego i zlikwidowanie wypasu owiec w wysokich partiach Tatr (a tym samym i kłusownictwa juhasów na kozicach) korzystnie wpłynęło na liczebność tych zwierząt – w 1957 r. po polskiej stronie Tatr naliczono już 77 kozic, w 1968 r. – 160, w 1978 – 188, a w 1982 r. aż 250. Później populacja wykazywała wahania liczebności, ale z wieloletnim trendem wzrostowym: w 1986 doliczono się w polskich Tatrach 273 kozic, w 1999 r. zaledwie 69, ale w 2007 r. już 108 kozic. Obecnie populacja kozic w Tatrach liczy ponad tysiąc osobników – w trakcie liczenia jesienią 2018 r., doliczono się łącznie 1431 kozic, z czego po polskiej stronie 421 osobników, w tym 46 młodych. Zasiedlają one całą najwyższą część gór, od Tatr Zachodnich w rejonie Wołowca, przez Tatry Wysokie w centrum pasma, po Tatry Bielskie na wschodzie.

Introdukcje

W Europie dokonano licznych prób aklimatyzacji (introdukcji, czyli wprowadzenia na tereny, gdzie dany gatunek w ostatnich tysiącleciach nie występował) różnych roślin i zwierząt. Część tych prób zakończyła się sukcesem. Wśród zwycięskich gatunków znalazła się kozica reprezentująca nominatywny (alpejski) podgatunek Rupicapra rupicapra rupicapra.
Poza jej naturalnym areałem – Alpami – została skutecznie zaaklimatyzowana (introdukowana) m.in. we francuskim Masywie Centralnym i Wogezach oraz w Jurze na pograniczu francusko-szwajcarskim, a także w niemieckim Szwarcwaldzie oraz w Czechach i na Słowacji (van den Brink 1975; Pedrotti, Lovari 1999; Byers 2011). Co jest wyjątkowe, kozice z Alp zostały przewiezione nawet na Antypody. Żyjące na swobodzie populacje alpejskiego podgatunku kozicy występują w Argentynie i na Nowej Zelandii (Bonino 1995; Pedrotti, Lovari 1999; Byers 2011). W tej ostatniej kozica obecnie skolonizowała najwyższe partie Alp Nowozelandzkich na Wyspie Południowej, od Marlborough Sounds na północy, po Fiordland na południu i jest tam traktowana jako zwierzyna łowna. Natomiast w Argentynie kozice zasiedlają wyższe partie Andów, powyżej strefy tamtejszych lasów górskich.

Kozica w Sudetach

Pierwszej próby introdukcji alpejskiego podgatunku kozicy na obszarze Sudetów dokonano w Karkonoszach w 1887 r., jednak okazała się ona nieudana (Haitlinger 1985). Dwadzieścia pięć lat później, w 1913 r., przywieziono z Alp kolejną grupę kozic i wypuszczono je na wschodzie Sudetów – w Masywie Pradziada, najwyższej części Jeseników. Szczytowe partie Pradziada obfitują w rozległe górskie łąki. Kozice znalazły tam optymalne warunki życia i z powodzeniem zaczęły się rozmnażać. Na przełomie lat 70. i 80. XX w. populację tę szacowano już na 800–1000 osobników. W związku z zagrożeniem dla tutejszej flory od ponad 20 lat kozica w Jesenikach jako gatunek obcego pochodzenia poddana była przez Czechów odstrzałowi redukcyjnemu, czego efektem był spadek jej liczebności do zaledwie 140 osobników w 2009 r. (Andera 2011, Foremnik 2011).
O kozicach występujących po polskiej stronie Sudetów po raz pierwszy pisał 41 lat temu Krystian Silski (1980). Według tego autora od ok. 1970 r. zwierzęta te stale bytują na stokach Średniaka (1210 m n.p.m.) w Masywie Śnieżnika, a ich liczebność w 1980 r. oceniono na 8 osobników, w tym dwa jednoroczne koźlęta. Ponad 20 lat później, na początku XXI w. po polskiej stronie masywu Śnieżnika występowało ok....

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy