Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata botaniki

11 marca 2022

NR 49 (Marzec 2022)

Od rośliny do leku, czyli jak rośliny leczą? Część II

0 136

Jest to drugi z cyklu artykułów poświęconych leczniczemu działaniu różnorodnych roślin. Tym razem zostaną opisane krajowe rośliny, które przez wieki były i są również współcześnie stosowane do leczenia różnych schorzeń.

Do popularnych surowców roślinnych o działaniu leczniczym rodzimego pochodzenia często stosowanych przy różnych schorzeniach zaliczyć można: rumianek, miętę pieprzową, tymianek, koper włoski, dziurawiec, babkę lancetowatą, mniszka lekarskiego, krwawnik pospolity, pokrzywę, czarną rzodkiew, skrzyp polny, czarci pazur (uśmierza różnorodne bóle), modrzew, brzozę, korę wierzby białej czy korę dębu. Znaczna część wymienionych roślin jest powszechnie uznawana za pospolite chwasty. Składniki aktywne i opis działania niektórych krajowych roślin zestawiono poniżej.

---- Babka lancetowata---- 

POLECAMY



Zawiera substancje śluzowe, garbniki, flawonoidy, kwasy organiczne. Surowcem leczniczym są liście i przy zastosowaniu wewnętrznym wykazują działanie przeciwgorączkowe, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne przy zastosowaniu w jamie ustnej, gardle i przewodzie pokarmowym, natomiast zewnętrznie na skórę są stosowane jako okłady przy trudno gojących się ranach. 

---- Brzoza pospolita ---- 



Surowcem leczniczym są liście zawierające flawonoidy, garbniki, olejek eteryczny, kwasy organiczne, a wykazują one działanie napotne, diuretyczne i stosowane są przy schorzeniach dróg moczowych i obrzękach. 

---- Jemioła ----


W tym przypadku surowcem ziołoleczniczym jest ziele, które to wykazuje działanie obniżania ciśnienia tętniczego krwi, leczenia krwawień z nosa i miażdżycy dzięki, dzięki zawartości flawonoidów, choliny, acetylocholiny i histaminy. 

---- Krwawnik pospolity ----



Jego ziele zawiera flawonoidy, garbniki, cholinę, dzięki czemu wykazuje działanie przeciwkrwotoczne, przeciwskurczowe, żółciopędne, przeciwbólowe, przeciwzapalne oraz reguluje przemianę materii. Do celów leczniczych przygotowuje się napar z tej rośliny.

---- Mięta pieprzowa ----



Zawiera olejki eteryczne, ­flawonoidy, garbniki, kwasy organiczne i sole mineralne. Działa bakteriobójczo, przeciwbólowo poprzez odczucie chłodze­nia, przeciwskurczowo, uspokajająco, żółciopędnie, obniża ciśnienie tętnicze krwi i poprawia apetyt. Jest też cenionym składnikiem letnich napojów oraz sałatek.

---- Ziele dziurawca ----


Stosowane jest jako środek przeciwdepresyjny, wykazuje też działanie rozkurczające, antyseptyczne, przeciwbakteryjne. Ziele dziurawca zawiera flawonoidy, garbniki, olejki eteryczne, fitosterole. 

---- Pokrzywa ----



Ma cenne właściwości zdrowotne: moczopędne, przeciwbólowe, przeciwbakteryjnie, przeciwzapalne, łagodzące dolegliwości układu pokarmowego, przeciwświądowe, działa oczyszczająco na skórę (hamuje nadmierny łojotok i łupież czy zmiany trądzikowe) i działa regenerująco na miąższ wątroby. Do celów leczniczych wykorzystuje się ziele i korzeń. Z jej liści produkuje się napary, wyciągi oraz sok. Kiedyś powszechnie, a obecnie rzadziej bywa głównym składnikiem zupy pokrzywowej. Jest użyteczna w dolegliwościach takich jak kamica nerkowa, leczy obrzęki, redukuje stany zapalne, łagodzi ból, hamuje wypadanie włosów, rozszerza naczynia krwionośne, obniża ciśnienie krwi. Ponadto jest składnikiem kosmetyków, np. szamponów do włosów. Składnikami soku z pokrzywy są witaminy A, C, E, K, sole mineralne, a także sterole, antocyjany, garbniki, flawonoidy (kemferol, astragalina, kwercetyna) oraz olejki eteryczne (terpeny). Włoski znajdujące się na powierzchni liści pokrzywy i w jej łodygach, wywołujące pieczenie w kontakcie ze skórą, zawierają substancje takie jak: kwas mrówkowy, histaminę, serotoninę, leukotrieny oraz acetylocholinę.

---- Mniszek lekarski ----



Nazywany potocznie dmuchawcem, jest rośliną powszechnie występującą. Jest to surowiec roślinny o działaniu terapeutycznym stosowany w medycynie i kosmetyce. Przypisuje się mu właściwości przeciwcukrzycowe, żółciopędne, moczopędne, wspomagające trawienie, a także przeciwnowotworowe. Surowcem jest przede wszystkim korzeń zawierający fitosterole, polisacharydy, inulinę i pektynę, cholinę, związki żywicowe, flawonoidy, kwasy organiczne i sole mineralne, a także kwiaty, które zawierają flawonoidy i ksantofile nadające żółtą barwę płatków.

 ---- Skrzyp polny ----



Jest cenionym surowcem ­leczniczym, a dokładniej jego ziele wykazuje działanie moczopędne, reguluje przemianę materii, poprawia kondycję skóry, włosów i paznokci, gdyż zawiera duże ilości krzemu. Ponadto zawiera flawonoidy, fitosterole, saponinę i kwasy organiczne.

---- Kwiaty rumianku ----



Odznaczają się silnym charakterystycznym zapachem. Zawierają lotne olejki eteryczne, flawonoidy, kumarynę, karotenoidy i sole mineralne. Z uwagi na różnorodność związków chemicznych w nim zawartych często uznawany jest za lekarstwo na wszystko, gdyż pomaga w nieżytach żołądka, zapaleniu pęcherza moczowego, a zewnętrznie stosowany jest do okładów na owrzodzenia i trudno gojące się rany. Ponadto do płukanek do gardła podczas anginy lub codziennej toalety jamy ustnej. Pojawiają się informacje, że sporadycznie mogą być czynnikiem alergennym.

---- Majeranek ----
 

Jest ziołem i przyprawą, której właściwości lecznicze od lat są wykorzystywane w medycynie naturalnej: jako przeciwzapalny środek leczniczy – na katar, kaszel, chore zatoki, wzmocnienie serca. Wykazuje także łagodne działanie rozkurczowe na mięśnie gładkie, poprawia trzeźwość umysłu, a stosowany w kuchni zmniejsza dolegliwości żołądkowe po spożyciu ciężkostrawnych potraw (zupy z fasoli, grochu, duszonej i pieczonej baraniny oraz wieprzowiny). Ponadto wykazuje udowodnione właściwości przeciwutleniające, a olejek z niego pozyskiwany odznacza się także działaniem leczniczym – przeciwzapalnym i przeciwbakteryjnym. W diecie bezsolnej majeranek można stosować zamiast soli. Wykorzystywany jest bardzo często w kuchni niemieckiej i francuskiej oraz do włoskiej pizzy na zmianę z oregano. Suszony majeranek odznacza się silniejszym aromatem od świeżego, więc do potraw warto dodawać go w mniejszej ilości. W skład majeranku wchodzą witaminy: A, C, E, K, B1, B2, B6, B9 (kwas foliowy), PP, kryptoksantyna i luteina; związki terpenowe: eugenol, sabinen, α-terpinen, cymen, terpinolen, linalol, wodzian cis-sabinenu, octan linalilu, terpinen-4-ol i terpineol; oraz minerały: żelazo, wapń, potas, mangan, miedź, cynk i magnez.

---- Kora wierzby ----



Może być stosowana w postaci odwarów w objawowym leczeniu gorączki i bólu oraz łagodnych bólach reumatycznych, gdyż dzięki obecności salicylanów ma właściwości przeciwgorączkowe i przeciwzapalne. Nie zaleca się jednak ich stosowania u osób z nadwrażliwością na salicylany lub leki z grupy niesterydowych przeciwzapalnych oraz u osób z astmą oskrzelową.

---- Kora dębu ----



Stosowana jest najczęściej do użytku zewnętrznego w postaci odwaru do okładów, przemywań oraz płukania gardła i jamy ustnej, gdyż wykazuje działanie ściągające w łagodnych stanach zapalnych skóry i błon śluzowych gardła i jamy ustnej. 

---- Akacja ----



Akacja, a dokładnie jej kwiaty, będące surowcem leczniczym, zawierają flawonoidy, olejki eteryczne, kwasy organiczne. Wykazuje działanie moczopędne, żółciopędne, uspokajające i rozkurczowe, wspomagające leczenie choroby wrzodowej żołądka oraz odkwaszające organizm. Jest to roślina miododajna.

---- Malwa czarna ----



Zawiera substancje śluzowe, pektyny, glikozydy, olejek eteryczny, życice, fitosterole, garbniki. Dzięki zawartości wymienionych składników łagodzi stany zapalne gardła i jamy ustnej, jest stosowana w nieżycie górnych dróg oddechowych.

---- Dzika róża ----




A dokładnie jej owoce są cennym źródłem witaminy C oraz A, B1, B2, E i K, flawonoidów, garbników, kwasów organicznych, olejków eterycznych.

---- Malina właściwa ----



Jej owoce zawierają kwasy organiczne włącznie z kwasem cytrynowym i askorbinowym oraz związki śluzowe, pektyny, związki zapachowe, inozyt (witaminę B16), lecytynę i związki cukrowe. Natomiast w liściach obecne są garbniki, kwasy organiczne.

 ---- Chmiel zwyczajny ----



Jego surowcem są szyszki, które zawierają olejek eteryczny będący mieszaniną ponad 100 składników, związków żywicowych, wosków, garbników i choliny. Szyszki chmielu są stosowane przy nieżytach żołądka i jelit oraz jako środek uspokajający w stanach wyczerpania nerwowego i drażliwości, a ich ekstrakt jest składnikiem niektórych leków uspokajających.

---- Waleriana ----



Inaczej nazywana kozłkiem lekarskim, w przypadku której surowcem leczniczym jest korzeń, jest stosowana w leczeniu bezsenności i łagodzeniu lęku. W USA waleriana jest używana jako przyprawa do piwa korzennego oraz innych produktów spożywczych. 

Na szczególną uwagę zasługują czosnek, cebula i chrzan, które są ważnym elementem polskich dań kulinarnych z wielowiekową tradycją. Nadają im wyjątkowy smak, ponadto wykazują rozmaite właściwości lecznicze. 

---- Czosnek ----



W postaci ząbków jest używany na całym świecie w kuchni jako przyprawa oraz ze względu na liczne właściwości lecznicze. Wykazano, że związki wyizolowane z czosnku mają właściwości przeciwbakteryjne, kardioprotekcyjne, przeciwnowotworowe i przeciwzapalne. Podobnie jak cebula stosowany jest w przeziębieniach, w leczeniu zapalenia gardła i grypy. Warto go spożywać regularnie, zwłaszcza w postaci surowej, gdyż zawiera prozdrowotny olejek, który wykazuje działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybiczne, antynowotworowe, przeciwutleniające, a także obniża ciśnienie tętnicze krwi, stężenie glukozy, cholesterolu i trójglicerydów we krwi, zapobiega miażdżycy. Ponadto wykazuje właściwości hamujące agregację płytek krwi i działa fibrynolitycznie. Wykazano, że olejek czosnkowy między innymi hamuje wzrost szczepów bakterii Streptococcus Staphylococcus, Vibrio, Bacillus np. Bacillis subtilis i Mycobacterium avium, a także niszczy gronkowce i paciorkowce (wywołujące m.in. zatrucia pokarmowe, zapalenia płuc czy mięśnia sercowego). 
Sok z czosnku ma również szerokie spektrum działania przeciwko grzybom zoopatogennym i wielu szczepom drożdży, w tym niektórym powodującym zapalenie pochwy.
Czosnek jest dobrze znaną rośliną leczniczą i akceptowaną o potwierdzonej badaniami klinicznymi skuteczności. Jest włączony do oficjalnej Farmakopei, opisany jest w monografii Komisji Europejskiej ESCOP (European Scientific Cooperative on Phytotherapy) i monografii WHO.
Aktywnym składnikiem w ząbkach czosnku jest allicyna o szczególnych właściwościach bakteriobójczych, przy czym powstaje ona dopiero przy siekaniu lub miażdżeniu czosnku, więc najbardziej skuteczne będzie spożywanie go na surowo po obróbce ząbków czosnku. Źródłem allicyny jest alliina. Jest to związek łatwo rozpuszczalny w wodzie, bezwonny i niewykazujący antybiotycznego działania. To właśnie alliina pod wpływem siekania, miażdżenia czy gryzienia ząbków czosnku zostaje aktywowana przez enzym alliinazę i bardzo szybko ulega rozkładowi do silnie antybiotycznej allicyny, która odznacza się znanym, charakterystycznym, ostrym, dławiącym zapachem czosnku.
Mechanizm tego procesu jest następujący. Alliina pod wpływem enzymu allinazy ulega hydrolizie do kwasu allilosulfenowego oraz dehyrdoalaniny (kwasu aminoakrylowego). Dehydroalanina w kolejnym etapie spontanicznie hydrolizuje do kwasu pirogronowego i amoniaku. 
W wyniku kondensacji dwóch cząs­­­­teczek kwasu allilosulfenowego (z wydzieleniem cząsteczki wody) powstaje allicyna. Produktami następującego dalej rozkładu allicyny są tioakroleina i alkohol tio...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy

    Komentarze (0)

    Napisz własny komentarz