Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata botaniki

16 maja 2022

NR 50 (Maj 2022)

Od rośliny do leku, czyli jak rośliny leczą? Część III

0 80

Jest to już trzeci artykuł z cyklu opracowań poświęconych leczniczemu działaniu różnorodnych roślin. Na świecie występują setki roślin o leczniczym działaniu na organizm człowieka. W tej części zestawiono rośliny z różnych stron świata. Mieszkańcy poszczególnych zakątków świata wykształcili charakterystyczną dla danego regionu medycynę naturalną, opartą na dostępności roślin w danym obszarze. Obecnie wiele z nich jest już dostępnych w kraju, więc również my możemy korzystać z ich leczniczych właściwości.

Surowcami roślinnymi z innych zakątków świata używanymi od dawna do celów leczniczych są między innymi: aloes, anyż, oregano, ginkgo biloba (miłorząb japoński), żeń-szeń syberyjski, bambus, echinacea, złocień maruna, lawenda wąskolistna, ostropest plamisty, cis (substancja aktywna – taksol = paklitaksel lek przeciwnowotworowy), kurara (znieczulenia), chinowiec (działanie na malarię) czy barwnik różyczkowy (zawiera winblastynę i winkrystynę – leki do chemioterapii).
Poniżej zaprezentowano kilka roślin niewystępujących naturalnie w kraju bądź hodowanych jako egzemplarze ozdobne, które odznaczają się działaniem leczniczym.

--------- Anyż --------
Obecnie roślina ta jest uprawiana w Syrii, Turcji, Indiach i Hiszpanii. Jej owoce służą do produkcji olejku eterycznego, który stosowany jest w nieżycie gardła i suchym kaszlu ze względu na działanie odkrztuśne (w syropach) oraz rozkurczowo, moczopędnie i wiatropędnie. Owoce anyżu wykazują działanie wspomagające czynności wydzielniczą układu pokarmowego, wzmagają wydzielanie soku żołądkowego i niwelują wzdęcia. Olejek eteryczny wykazuje też działanie odkażające na skórę, a także jako preparat na wszy i świerzb. Ponadto olejek anyżowy jest wykorzystywany w przemyśle spożywczym, np. do aromatyzowania ciast, perfumeryjnym i farmaceutycznym oraz spirytusowym.
 

POLECAMY


--------- Aloes --------
Naturalnie występuje na Półwyspie Arabskim, w Afryce oraz na Madagaskarze jest też uprawiany w innych częściach świata w celach leczniczych i spożywczych, np. w Azji. W kraju z uwagi na klimat najczęściej jest rośliną doniczkową. Dostępne są różne soki aloesowe. W liściach tej rośliny znajdują się: aloina, barbaloina (C-glikozyd-aloiny B) i aloinozydy, wszystkie te substancje przyspieszają przemianę materii sok pozyskany z liści ma zastosowanie jako środek przeczyszczający. Aloes wykazuje też działanie przeciwgrzybicze, przeciwzapalne, przeciwbakteryjne, a spożywany pomaga oczyszczać organizm z toksyn. Ponadto może być stosowany w preparatach do pielęgnacji skóry i włosów.
 


----- Miłorząb japoński (Ginkgo biloba) -----
Jest drzewem zaliczanym do jednych z najstarszych na ziemi, czyli z czasów ery mezozoicznej około 200 milionów lat temu. Obecnie ze względu na zapotrzebowanie farmaceutyczne jest uprawiany we wschodniej Azji, w Ameryce Północnej, w Nowej Zelandii i Europie. Jest też popularną rośliną ozdobną w kraju. Ekstrakty z liści tej rośliny mogą być stosowane w przypadku astmy, zapalenia oskrzeli czy szumu w uszach, środek wspierający pracę układu sercowo-naczyniowego i spowalniający procesy starzenia się organizmu. Zawiera flawonoidy, kwasy fenolowe, fitosterole, terpeny. Ponadto jest to chyba najbardziej znany środek, któremu przypisuje się działanie wpływające na poprawę pamięci, zapobieganiu demencji i zaburzeniom mózgu. Wykorzystywany jest też w kosmetyce między innymi do sporządzania preparatów ujędrniających i przeciwzmarszczkowych.
 


--------- Korzeń żeń-szeń --------
Roślina ta najprawdopodobniej pochodzi z obszarów obecnych Chin. Pierwsze wzmianki o tej roślinie pojawiły się już ok. 1 w p.n.e. Współcześnie występuje w Chinach, wschodniej Rosji, Północnej Korei i w Japonii, gdzie stosowany jest w tradycyjnej medycynie, a uprawiany też w innych miejscach w celach prozdrowotnych. Poza mikro- i makroelementami zawiera związki: ginsenozydy, panaksany, panaksynole, eleuterozydy. Często używany jako „lekarstwo na wszystko”. Przypisuje mu się działanie stymulujące, poprawiające witalność i jakość życia.
 


--------- Oregano --------
Jest traktowane bardziej jako przyprawa kojarzona z kuchnią włoską niż zioło. Obecnie występuje w Afryce Północnej, Azji oraz Europie, jednak wcześniej nie było ono tak popularne, występowało gównie w basenie Morza Śródziemnego, a w Polsce znane było dopiero w XVIII w. jako lebiodka. Obecnie dostępne jest jako świeże, suszone czy nawet w postaci olejku. Wykazuje ono między innymi działanie przeciwgrzybicze i przeciwwirusowe, poprawia trawienie, łagodzi kaszel. W oregano znajdują się lecznicze olejki eteryczne, których głównym składnikiem jest karwakrol, a drugim aktywnym składnikiem jest tymol. Karwakrol ma działanie antybiotykowe, a także jest przeciwutleniaczem. Co więcej, naukowcy twierdzą, że z tego powodu, iż olejek z oregano zawiera dużo składników fenolowych, może być skuteczny w leczeniu chorób cywilizacyjnych, takich jak cukrzyca, choroby serca i nowotwory.
Według naukowców olejek z oregano zaraz po olejku z chrzanu i czosnku można zaliczyć do grupy najbardziej aktywnych wobec do drobnoustrojów. Wykazano, że ten preparat działa na wiele bakterii (E. coli, gronkowca złocistego) oraz pleśni kropidlaka czy grzyby Candida albicans.
 


--------- Chrzan japoński (wasabi) --------
Będący niezbędnym składnikiem sushi, tak właściwie nie jest chrzanem, jako podziemną częścią rośliny, a zyskał tę potoczną nazwę ze względu na smak podobny do naszego rodzimego chrzanu. Wasabia hodowana w Japonii, Korei, Tajwanie i jest szeroko stosowana w tamtejszej kuchni, przy czym odznacza znacznie silniejszym piekącym i ostrym smakiem niż nasz europejski chrzan dzięki obecności większych ilości synigryny. W tej roślinie za walory smakowe odpowiedzialne są również glukozylany, a w kolejnym etapie ich rozkładu – izotiocyjaniany. I choć jest tak silnie pikantny, to wykazuje także właściwości prozdrowotne: leczy zatrucia pokarmowe i wspomaga detoksykację organizmu. W odróżnieniu od naszego chrzanu hodowanego w glebie ten „chrzan” jest wieloletnią rośliną wodną, a jego korzeń po starciu jest jasnozielony. Tę roślinę zalicza się jednak do jednej z najtrudniejszych do wyhodowania, ponieważ wymaga specyficznych warunków, które poza trzema regionami (Japonia, Korea, Tajwan) są trudne do osiągnięcia. Jednak ze względów ekonomicznych (duże zapotrzebowania i jednocześnie wysoka cena) podejmowane są próby jej hodowli na całym świecie, choć jak dotąd z niewielkim skutkiem.
 


----- Echinacea (jeżówka purpurowa) -----
Pochodzi z Ameryki Północnej, a Indianie odkryli jej wyjątkowe właściwości zdrowotne i stała się rośliną powszechnie wykorzystywaną w ziołolecznictwie ludowym do przede wszystkim obniżania gorączki, ale także do leczenia zakażeń i trudno gojących się ran, zatruć, szkarlatyny oraz malarii. Obecnie jest też hodowana w kraju. Jej surowcem leczniczym są liście, łodygi i korzenie, jest powszechnie stosowana w leczeniu lub zapobieganiu przeziębieniom, grypie i infekcjom oraz gojeniu się ran. Roślina ta zawiera następujące składniki o działaniu leczniczym: alkamidy, flawonoidy (kwercetyna, kemferol, izoramnetyna), olejek eteryczny (składnikiem jest borneol), kwasy fenolowe. 
 


--------- Złocień maruna --------
Naturalnie występuje we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego jest też rozpowszechniona w Azji Północnej, Środkowej i na Dalekim Wschodzie, w Ameryce Północnej, Chile i w części Europy jako roślina uprawiana, ale też dziko rosnąca. W Polsce jest gatunkiem zadomowionym i obecnie pospolitym w uprawie. Jest rośliną, której ziele stosowane jest w leczeniu gorączki i zapobieganiu migrenom i leczeniu zapalenia stawów. Stanowi naturalne źródło związku – partenolid – który to właśnie wykazuje działanie przeciwgorączkowe, przeciwbólowe oraz przeciw bakteryjne i antywirusowe. Ponadto zawiera związki terpenowe, flawonoidy i olejki eteryczne.
 


--------- Gorzknik kanadyjski --------
Jest rośliną pochodzącą z terenu Ameryki Północnej: Stany Zjednoczone i Kanada. Z uwagi na duże zapotrzebowanie jako surowiec leczniczy został znacząco wyniszczony. Cenne są kłącza i korzenie tej rośliny i stanowią surowiec o działaniu leczniczym. Ma zastosowanie w leczeniu biegunki, podrażnień oczu i skóry oraz jako środek antyseptyczny. Roślina ta zawiera berberynę, alkaloid roślinny o długiej historii stosowania w medycynie zarówno w ajurwedzie i medycynie chińskiej oraz hydrastyny. Dzięki obecności berberyny wykazuje właściwości przeciw bakterii Chlamydia pneumoniae.
 


--------- Ostropest plamisty --------
Roślina pochodząca z obszaru południowej i południowo-wschodniej Europy, Afryki Północnej, Azji Zachodniej i niektórych rejonów Azji Środkowej jak Indie czy Pakistan. Obecnie rozprzestrzenił się w wielu rejonach świata jak Australia, Ameryka Północna i Południowa. To roślina, w przypadku której lecznicze właściwości przypisuje się owocom zawierającym związki, takie jak: sylimaryna, flawonoidy, fitosteroli, garbniki, aminokwasy, witaminy i sole mineralne. Wykazuje działanie przeciwzapalne i regeneracyjne. Znajduje zastosowanie w leczeniu schorzeń wątroby i wysokiego poziomu cholesterolu. Także w kosmetyce wykorzystywany jest olej z tej rośliny.
 


--------- Lawenda wąskolistna --------
Jest rośliną naturalnie porastającą regiony basenu Morza Śródziemnego, kojarzy się choćby z francuską Prowansją. Z jej liści i kwiatów pozyskuje się cenny olejek lawendowy. Składnikami olejku są związki, takie jak: linalol, octan linalilu, lawandulol, ß-kariofilen, terpinen-4-olu, cyneol, ocymen, kamfora oraz garbniki, kumaryny, fitosterole, flawonoidy, kwasy fenolowe. Wykazuje działanie przeciwbakteryjne, znieczulające, uspokajające, ułatwia zasypianie, wpływa korzystnie na układ pokarmowy. Kwiaty czy liście zastosowane w kuchni mogą stanowić przyprawę usprawniającą procesy trawienne. Współcześnie olejek lawendowy bywa stosowany w kosmetyce i aromaterapii oraz w przemyśle perfumiarskim. Znany jest też miód lawendowy.
 


To, jak postrzegamy zioła i przyprawy, wynika głównie z faktu częstości ich stosowania czy popularności w danym rejonie świata. W naszej codziennej diecie znajduje się wiele roślin czy ich części będących już od wieków przyprawami, które poza walorami smakowymi odgrywają bardzo ważną rolę leczniczą, choćby w procesie trawienia spożytej żywności. Pieprz jest popularnym i wręcz podstawowym składnikiem dań w kuchni polskiej oraz europejskiej do nadawania im pikantnego smaku. Nieco bardziej wyrazisty smak uzyskuje się, stosując papryczki chilli, które upodobała sobie głównie kuchnia azjatycka czy meksykańska. Okazuje się, że piekący smak imbiru też dla wielu z nas jest przyjemnym doznaniem smakowym. 
Jedną z najstarszych przypraw, która rozpoczęła swoją wędrówkę dookoła świata, jest pieprz. Przyprawa ta była znana już w starożytnej Grecji w V wieku p.n.e., ale – co zaskakujące – w celach nie tyle kulinarnych, ile medycznych – jako odtrutka. Handel pieprzem notuje się przed I wiekiem naszej ery, gdyż już w tamtych czasach służył on do konserwowania mięs, a także poprawy ich smaku. Ówcześnie przyprawy służyły zarówno do poprawy sm...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy