Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

9 listopada 2021

NR 47 (Listopad 2021)

Renifer – najbardziej charyzmatyczny ssak Arktyki

0 14

Ten osobliwy arktyczno-borealny przedstawiciel jeleniowatych ma wiele cech wyjątkowych, wyraźnie odróżniających go od pozostałych przedstawicieli rodziny jeleniowatych Cervidae. Obecność poroża u samic oraz osiadłe populacje na niektórych arktycznych wyspach, a także egzystencja leśnych populacji na wierzchowinach gór w umiarkowanej części Azji i Ameryki Północnej, nawet na szerokości geograficznej Budapesztu i Wiednia, to tylko niektóre przykłady niezwykłych przymiotów renifera. Niezwykłe jest też pozostawanie setek tysięcy renów jako zwierząt na wpółudomowionych, funkcjonujących pod całoroczną opieką człowieka.

Renifer Rangifer tarandus, zwany też renem lub – w Ameryce Północnej – karibu (ang. caribou), przez ogół Polaków jest gatunkiem znanym bardzo powierzchownie. Wśród polskich dzieci najczęściej kojarzony jest z bajkowymi reniferkami „Niko” i „Rudolfem”. Wiedza dorosłych Polaków ogranicza się zwykle do stwierdzenia, że renifery są podobne do jeleni i żyją na dalekiej północy.

POLECAMY

Tymczasem renifer jest jednym z najbardziej charyzmatycznych ssaków Arktyki. Zarówno na północy Europy i Azji, jak i w Ameryce Północnej, stał się podstawą egzystencji setek tysięcy ludzi zamieszkujących obecną Fennoskandię, północną część europejskiej Rosji i całą niemal Syberię, Alaskę i Kanadę. A w Eurazji znaczna część reniferów żyje pod opieką człowieka i wykazuje wiele cech typowych dla zwierząt udomowionych.

Eksponowane w ogrodach zoologicznych reny nie skupiają na sobie większego zainteresowania zwiedzających. Kiedy la­­tem tłumy nawiedzają zoo, reny przebywają z dala od ludzi, chroniąc się w cieniu, w najdalszych zakątkach wybiegu. Ale widok renów żyjących na obszarze ich tradycyjnego areału robi na obserwatorach wręcz oszałamiające wrażenie. Zwłaszcza dla osób odwiedzających północ naszej półkuli szokujący jest widok tysięcy renów migrujących przez tundrę lub przemieszczających się w ciszy stad tych zwierząt pośród odludnej tajgi. Takie widoki pozostawiają u obserwatorów z gatunku Homo sapiens naprawdę niezapomniane wrażenie.

Odstępstwo od reguły

Już w połowie XIX w. dostrzeżono pewną prawidłowość u kręgowców stałocieplnych: osobniki wielu europejskich gatunków ssaków i ptaków, z zachodnich i południowych części areału są wyraźnie mniejsze, od osobników z północnych i wschodnich obszarów ich zasięgu. Liczne przykłady tego zjawiska stały się podstawą tzw. reguły Bergmanna. Okazało się z czasem, że reguła ta nie dotyczy jednak wszystkich gatunków. Jednym z tych wyjątków jest renifer. Na obszarze swego rozległego areału tworzy on szereg form, z których południowe, występujące w borealnych lasach, czyli w tajdze, są zdecydowanie większe od renów z tundry i wysp na północy areału tego zwierzęcia.

Obecnie najbliżej Polski dzikie populacje rena egzystują w Karelii, tj. na pograniczu Finlandii i Federacji Rosyjskiej, na północ od jeziora Ładoga.

Spośród reniferów występujących w Eurazji do największych należą reny fińskie (podgatunek Rangifer tarandus fennicus) z tajgi wschodniej Finlandii i Karelii, dorastające do 220 cm długości i wysokości w kłębie ok. 130 cm oraz reny syberyjskie Rangifer tarandus sibiricus z górskiej tajgi południowej Burjacji, Tuwy i północnej Mongolii, które mierzą do 203 cm długości, osiągają 132 cm wysokości w kłębie, a ich waga sięga 172 kg (Siivonen 1976, Batsaikhan i in. 2014). Najmniejsze reny należą do podgatunku Rangifer tarandus platyrhynchus i żyją w tundrze na Svalbardzie, a ich rozmiary dorównują co najwyżej bardziej rosłym kozom Capra hircus. Podobnie jest w Ameryce – największy podgatunek to karibu kanadyjski Rangifer tarandus caribou występujący w górskiej tajdze pogranicza Kanady i Stanów Zjednoczonych na obszarze Górach Skalistych, zaś najmniejszy Rangifer tarandus pearyi żyje w tundrach skrajnie północnej części kanadyjskiej Arktyki.

Pokarm

Niezwykłość rena dotyczy także jego upodobań kulinarnych. Generalnie jeleniowate są wegetarianami. Typowymi jaroszami są też renifery, ale tylko przez ok. siedem miesięcy w roku, tj. od drugiej połowy września, do początku maja, kiedy to spożywają wyłącznie pokarm roślinny. W tym czasie podstawą menu rena są wystające spod śniegu trawy i turzyce oraz mchy i porosty. Ale wiosną i latem (od pierwszej połowy maja, do połowy września) sytuacja zmienia się diametralnie: reny – jako wyjątek wśród Cervidae – spożywają wtedy poza trawami i turzycami oraz mchami i porostami także mięso zwierząt stałocieplnych! Wiosną i wczesnym latem reny wyczerpane długą wędrówką z odległych obszarów zimowania korzystają z nadarzających się okazji, aby uzupełnić niedobór mikroelementów i wyjadają lęgi z gniazd zarówno ptaków wróblowych, np. poświerka i śnieguła, jak i lęgi gęsi, bernikli, kaczek i siewek gniazdujących w tundrze. Łupem renów padają nie tylko jaja i pisklęta, ale nawet dorosłe ptaki, które z różnych losowych przyczyn nie potrafią wzbić się w powietrze. Ba, reny znane są także z aktywnych polowań na lemingi – krewniaków naszych chomików, norników i karczowników. Rozochocone liczną obecnością lemingów reny wręcz uganiają się za tymi gryzoniami! Co więcej, reny nie gardzą mięsem zwierząt zmiennocieplnych i np. normą jest spożywanie martwych ryb. W związku z tym widok rena zjadającego pisklę siewki złotej lub dorosłego leminga, albo martwego miętusa – owszem – jest dla nas zdumiewający, ale jak najbardziej normalny dla mieszkańców Północy. Dlatego, jadąc np. do Finlandii, Szwecji czy Norwegii, bądźmy przygotowani na takie sceny z udziałem protoplastów reniferka Rudolfa.

Dawno temu

W okresie ostatniego zlodowacenia, czyli w okresie 115–10 tys. lat temu, ren licznie występował w Europie, sięgając ku południowi do przedpola Alp i Pirenejów, a nawet pojawiał się czasami na północy dzisiejszej Hiszpanii. Na obecnym terytorium Polski pod koniec ostatniego zlodowacenia, tj. 12 tys. lat przed narodzeniem Chrystusa (ok. 14 tys. lat temu) stada reniferów były zjawiskiem codziennym. Cofający się z Pomorza i Mazur na północ – ku Skandynawii – lądo...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy