Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata botaniki

2 września 2021

NR 46 (Wrzesień 2021)

Rośliny lecznicze i trujące żyją obok nas

10

Rośliny są nieodłącznym ele­mentem ludzkiego życia. Współcześnie jednak, przebywając pośród murów betonowych miast, często o tym zapominamy. Bez roślin życie na Ziemi nie byłoby możliwe. Dzięki procesowi fotosyntezy zaopatrują unikatową atmosferę ziemską w tlen, a ich zielone ciała produkują cukier, doskonałe źródło energii dla zwierząt i ludzi. W niemal każdym zakątku świata ludzkość żywi się chlebem, ziemniakami, ryżem, owocami czy warzywami. Domy ogrzewane są opałem uzyskanym z roślin (węgiel, drewno, alternatywne źródła biomasy, takie jak trawy czy byliny). Drewno jest też bardzo atrakcyjnym surowcem do budowy domów, produkcji mebli i papieru. Włókna lnu i bawełny są doskonałym materiałem do wytwarzania odzieży. Natomiast liczne substancje chemiczne zawarte w tkankach roślinnych stanowią cenną bazę do produkcji niezliczonej liczby leków przez przemysł farmaceutyczny. Wobec tego rośliny pomagają ludziom nie tylko przetrwać, ale i przeciwdziałać chorobom. Jest jednak i ciemna natura tych żywych organizmów. Ze względu na obecność toksycznych związków w ich tkankach, kontakt z niektórymi z nich może zagrażać zdrowiu, a nawet życiu człowieka. 
Człowiek przez tysiąclecia poznawał i wykorzystywał lecznicze, jak i trujące własności roślin. Ziołolecznictwo miało swoje początki w Chinach i Indiach. Rozwijało się także w starożytnych kulturach Egiptu, Asyrii, Babilonii, Grecji czy Rzymu. Bogate tradycje ziołolecznicze mają też Ameryka Północna i Południowa. Do dziś ostatnie, pierwotne plemiona żyjące w lasach Amazonii stosują tego typu leczenie. Szacuje się, że obecnie na świecie znanych jest około 2500 gatunków roślin leczniczych, a w Polsce ok. 400. Stanowią je nie tylko gatunki dzikorosnące, ale i celowo uprawiane przez człowieka. Substancje terapeutyczne rzadko znajdują się w całej roślinie. Najczęściej zawarte są w konkretnym organie. Surowcem do wytwarzania leków jest: ziele (herba), liść (folium), korzeń (radix), kłącze (rhizoma), kwiat bądź jego fragment (flos), kora (cortex), cebula (bulbus), drewno (lignum), owoc (fructus), nasienie (semen) lub też owocnia (pericarpium). 
Skąd w roślinie związki naturalne o właściwościach leczniczych? W podstawowym procesie metabolicznym – fotosyntezie – organizmy roślinne syntetyzują z substancji prostych, wody, dwutlenku węgla i nieorganicznych związków mineralnych substancje organiczne (cukier, tłuszcze i białko). Pierwszymi produktami tego procesu są sacharydy (cukry i węglowodany), z których powstają następnie proste kwasy organiczne, kwasy tłuszczowe, aminokwasy i proste związki niskomolekularne. Te proste związki obecne w każdej roślinie to substancje pierwotnego metabolizmu. Z kolei z nich tworzą się metabolity wtórne. Zarówno metabolity pierwotne, jak i wtórne to związki naturalne, z których wiele ma właściwości terapeutyczne (a wiele trujące). Z metabolitów pierwotnych znaczenie lecznicze mają np. sacharydy i związki azotu. Skrobia wykorzystywana jest jako zasypka lub jako związek pomocniczy przy przygotowywaniu tabletek, natomiast aminokwasy zawierające jod pozwalają na prawidłowe funkcjonowanie tarczycy. Do metabolitów wtórnych o znaczeniu leczniczym należą flawonoidy, których przedstawicielem jest rutyna. Związek ten jest wykorzystywany m.in. w terapii nadciśnienia krwi. Duże znaczenie mają także terpeny i garbniki. Niektóre związki z grupy terpenów są stosowane jako leki nasercowe, a garbniki jako zapobiegające biegunkom i zaparciom.
 

POLECAMY

Fot. 1. Kwiatostany dziurawca zwyczajnego (Hypericum perforatum) w okresie pełnego kwitnienia. Składniki tej rośliny działają moczo- i żółciopędnie oraz przeciwbakteryjnie

 

Fot. 2. Kwitnące płaty mniszka lekarskiego (Taraxacum officinale). Liście zawierające witaminę C są stosowane jako składniki zdrowej wiosennej sałatki francuskiej


Pierwsze metody pozyskiwania metabolitów z roślin opracował już ponad 500 lat temu niemiecki lekarz, chemik i przyrodnik Paracelsus. Żywił on przeświadczenie, że wszystkie łąki, pastwiska, lasy i góry są swoistego rodzaju aptekami. Tam właśnie upatrywał możliwości znalezienia wielu roślin, przydatnych w leczeniu licznych chorób i dolegliwości. W Polsce w XX w. znanym zielarzem był franciszkanin o. Andrzej Czesław Klimuszko. Opracował on szereg przepisów na mieszanki ziołowe pozwalające leczyć ok. 130 chorób. Obecnie w aptekach i zielarniach dostępne są różnego rodzaju preparaty lecznicze w postaci soków, naparów, syropów, maści, wyciągów bądź nalewek o różnorodnym działaniu począwszy od przeciwzapalnego, poprzez przeciwgorączkowe, odkażające, a skończywszy na przeciwbólowym. 
Przyroda oferuje szeroki wachlarz roślin leczniczych. Jednym z najbardziej popularnych ziół jest rumianek pospolity (Matricaria chamomilla) rosnący na nieużytkach i polach zbożowych. Zawiera on olejek eteryczny bogaty m.in. w substancje proazulenowe, flawonoidy, kumaryny pomagające w niestrawności i w dolegliwościach układu pokarmowego. Drugim jest pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) spotykana przy płotach, przydrożach lub na leśnych polankach. Zawiera szereg substancji wspomagających przemianę materii i poprawiających stan układu krwionośnego i włosów. Na przełomie kwietnia i maja na łąkach, w ogrodach i przydrożach pojawiają się całe połacie żółto kwitnącego mniszka lekarskiego (Taraxacum officinale). Jego korzeń zawiera gorzkie trójterpeny, garbniki, cukry i inulinę, a liście witaminę C oraz saponiny. Zioło jest stosowane w leczeniu chorób wątroby i woreczka żółciowego. Z kolei olejek z dziurawca zwyczajnego (Hypericum perforatum) jest przydatny w przypadku zranienia, oparzenia i odmrożenia, zaś ziele krwawnika pospolitego (Achillea millefolium) pozwala na zatamowanie krwawienia z nosa. Obie rośliny rosną na łąkach, w lasach i na polach. Co ciekawe, właściwości lecznicze mają także niektóre warzywa i przyprawy. Nadają one smak i zapach przygotowywanym potrawom i ułatwiają ich trawienie. Z pewnością należą do nich cebula, czosnek, kminek, szałwia, jałowiec i cząber. Z cebuli, po dodaniu cukru lub miodu, można uzyskać wartościowy syrop pomagający zwalczyć jesienne przeziębienie i kaszel. Czosnek, choć ma przenikliwy i nieprzyjemny zapach, jest dobrym środkiem prewencyjnym przeciwko grypie. W nieodpowiednich warunkach higienicznych stanowi często jedyny środek zapobiegający infekcjom, o czym wiedzieli już starożytni budowniczowie piramid. 
 

Fot. 3. Gałązka żywotnika (Thuja sp.), krzewu ozdobnego o miłym żywicznym zapachu, powszechnie stosowanego na żywopłoty, z szyszkami

 

Fot. 4. Owoce cisa pospolitego (Taxus baccata). Czerwona, kubkowata osnówka o słodkim smaku, otaczająca nasiona cisa jest jedyną częścią jadalną tej rośliny


Część roślin leczniczych występuje w dość nietypowych miejscach, np. na górskich łąkach lub torfowiskach, i jest objętych ochroną gatunkową. Są to chociażby: sasanka zwyczajna (Pulsatilla vulgaris), miłek wiosenny (Adonis vernalis), arnika górska (Arnica montana) czy widłak goździsty (Lycopodium clavatum). Sasankę stosuje się w leczeniu trądziku, a miłka i arnikę – chorób serca. Krokus wiosenny (Crocus vernus), rosnący w Polsce na łąkach i polanach na pogórzu oraz uprawiany w ogrodach jako roślina ozdobna, wspomaga leczenie depresji, a nawet raka jelit. Matka natura ukryła niektóre substancje terapeutyczne nie tylko w roślinach zielnych, ale i drzewiastych. I tak owoce jarząbu pospolitego (Sorbus aucuparia) zawierają duże ilości witaminy C pozwalającej obniżyć podatność na infekcje oraz wiosenne zmęczenie. Kwiaty lipy drobnolistnej (Tilia cordata) pomogą w przeziębieniach i wzmocnią odporność. A smoła brzozowa zwana dziegciem to doskonałe lekarstwo na choroby skóry i inwazje pasożytów. Zawiera wiele dobroczynnych substancji organicznych, takich jak wielopierścieniowe węglowodory czy fenole. Wytwarzana była już w czasach prehistorycznych z drewna, korzeni albo kory brzozy brodawkowatej (Betula pendula) lub omszonej (B. pubescens).
Ale dlaczego niektóre rośliny zawierają związki toksyczne? Otóż jest to ich strategia obronna pozwalająca uniknąć uszkodzeń mechanicznych lub ataku ze strony pasożytów czy chorób. W przeciwieństwie do związków terapeutycznych substancje trujące mogą być częściej zlokalizowane w całej roślinie. Ale mogą też występować tylko w jej poszczególnych częściach: korzeniach, nasionach albo owocach. Nadają one wówczas nieprzyjemny zapach lub ostry, piekący smak. Co interesujące, istnieją rośliny, które działają toksycznie wyłącznie na człowieka, bowiem zawierają specyficzne alkaloidy i glikozydy. Alkaloidy są pochodnymi pirolizydyny, należącymi do bardzo licznej grupy związków chemicznych o silnej aktywności biologicznej. Część z nich ma właściwości kancerogenne i/lub hepatotoksyczne. Natomiast glikozydy to pochodne pirymidyny. U niektórych gatunków roślin z rodziny różowatych (Rosaceae) i motylkowatych (Papilionacaea) uwalniają one, pod wpływem soku żołądkowego, bardzo silną truciznę – cyjanowodór. Przykładem jest amygdalina, glikozyd który wchodzi w skład niektórych n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy