Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

30 lipca 2018

NR 28 (Lipiec 2018)

Żołna – kolorowy ptak

0 368

Regularnie gniazduje w Polsce od prawie 70 lat, ale dla większości mieszkańców naszego kraju jest gatunkiem kompletnie nieznanym. Okres wakacji to najlepszy czas na spotkanie z tym bardzo kolorowym ptakiem. Łatwiej go usłyszeć niż zobaczyć –  charakterystyczny głos żołny rozbrzmiewa zazwyczaj wśród terenów otwartych, zwłaszcza w sąsiedztwie rzek o urwistych brzegach lub w pobliżu wyrobisk o pionowych skarpach. 

Żołna (Merops apiaster) należy do najbardziej kolorowych ptaków, jakie występują w Polsce. Różnorodnością barw żołnie dorównują tylko samce niektórych kaczek (mandarynka, świstun, cyraneczka) i łuszczaków (zięba i jer) oraz jej kuzynka – kraska. Wygląd żołny, czyli jej kolorowe ubarwienie i dość egzotyczny kształt ciała, wskazuje niezbicie na jej tropikalne pochodzenie. 
Żołna jest jednym z 27 gatunków należących do tej grupy ptaków. Żołny występują wyłącznie w tzw. Starym Świecie – w Afryce, Eurazji i Australii. 
Wyjątkowość tego ptaka to prze­de wszystkim oryginalna kolorystyka: wierzch głowy oraz kark i górna część pleców jest brązowo-rdzawa, boki pleców są płowo-żółte, kuper zaś i ogon – zielone. Wąski czarny pasek oddziela żółte podgardle od niebieskich szyi, brzucha i podogonia. Wierzch skrzydeł jest równie barwny – zielone pokrywy i rdzawe przedramię oraz lotki drugiego rzędu kontrastują z niebieskimi lotkami pierwszego rzędu i ich czarnymi końcówkami. Spód skrzydła jest beżowo-różowy. Charakterystycznego wyglądu żołny dopełnia czarny pasek przyoczny biegnący od nasady dzioba aż za oko, po ciemię. Młode żołny mają rozkład barw podobny do rodziców, ale intensywność barw jest mniejsza, przy czym plecy są szaro-zielone, a barkówki jasnożółte. 
Poza wyjątkowo kolorowym upierzeniem żołna posiada także wykwintne kształty – ma wydłużoną i nieco spła­sz­czoną sylwetkę, co nadaje jej szczupły wygląd, podkreślony dość długim, cienkim i lekko zagiętym dziobem oraz wydłużonemu ku środkowi sterówkami ogona. W Polsce nie ma innego tak oryginalnie wyglądającego ptaka. 

Areał i jego zmiany 

Żołna jest gatunkiem ciepłolubnym, dlatego do niedawna główny obszar jej gniazdowania  obejmował tylko południe Europy – basen Morza Śródziemnego, Czarnego i Kaspijskiego, a także Bliski Wschód i Azję Środkową, sięgając na wschód do Kaszgarii (zachodnie Chiny) i pogranicza Pakistanu i Indii, a także północno-zachodnią część Afryki (od Maroka do Tunezji). 
Interesujący jest fakt, że od drugiej połowy XIX w. funkcjonuje izolowana populacja lęgowa na skrajnym południu Afryki, którą najprawdopodobniej zainicjowały osobniki tam zimujące, dotychczas związane z europejskimi lub bliskowschodnimi lęgowiskami. Żołny skolonizowały tam znaczne terytorium RPA (od Kraju Przylądkowego do prowincji  Transvaal) oraz niewielkie obszary w Namibii. 
Żołna jest ptakiem szybko reagującym na zmiany klimatu. W okresach cieplejszych jej północna granica zasięgu wyraźnie przesuwa się w kierunku wybrzeży Morza Bałtyckiego i Północnego. Dowodem na to jest powstanie od lat 40. XX w. na południu Europy Środkowej i Zachodniej wielu nowych miejsc jej gniazdowania. Konsekwencją dalszego ocieplania się klimatu Europy między połową XX w. a początkiem XXI w. było wyraźne powiększenie jej  areału  lęgowego, który objął swym zasięgiem dorzecze Sekwany, Renu, Odry i Wisły oraz środkowego biegu Wołgi. Powstałe tam od przełomu lat 40. i 50. XX w. nowe stanowiska lęgowe początkowo były izolowane od dotychczas znanych miejsc jej gniazdowania. Część tych populacji trwale skolonizowała nowe obszary, a na niektórych stanowiskach żołny na tyle zwiększyły swoją liczebność, że zaczęły promieniować na sąsiednie tereny, również  trwale je kolonizując. Tak się stało m.in. na Białorusi, gdzie pierwszy lęg miał miejsce w 1980 r., a na początku XXI w. żołna gniazdowała już na 8 stanowiskach, w liczbie 30–60 par (Nikiforov i Tarantovicz 2006). 
W ponadprzeciętnie ciepłe sezony wiosenne i letnie, niektóre żołny lecą daleko poza areał swego występowania w Europie. Pojawiają się – a nawet podejmują lęgi (!) – w Finlandii, Szwecji i na Wyspach Brytyjskich. W związku z postępującym ociepleniem klimatu Europy przypadki te są coraz bardziej regularne. W Wielkiej Brytanii pierwszy lęg odnotowano w 1920 r. na terenie Szkocji, następny w 1955 r. na wschodzie Anglii (East Sussex), a w ostatnich latach przypadki gniazdowania lub jego prób stwierdzono kilkakrotnie: w 2002 r. na północy Anglii (Durham), następnie latem 2005 r. na zachodzie Anglii, a w 2006 r. na południu Anglii (Dorset) – tu próba lęgu. W 2014 r. 2 pary gniazdowały na Isle of Wight, a w 2015 r. również 2 pary na północy Anglii (Cumbria). 

Biotop i gniazdo  

Żołna jest mieszkańcem terenów otwartych, gdzie występują miejsca o stromych zboczach. W Polsce żołna preferuje odlesione fragmenty dolin rzecznych oraz krajobraz rolniczy z mozaiką łąk i pastwisk oraz odkryte obrzeża wód stojących i płynących. Nad rzekami wybiera miejsca o naturalnych urwistych brzegach i bezleśnym otoczeniu. 
Żołna zajmuje też silnie przekształcone przez człowieka środowiska powstałe w wyniku eksploatacji złóż gliny, piasku i żwiru, ale tylko w krajobrazie otwartym, z niewielką powierzchnią drzew i krzewów. Wszelkiego typu wyrobiska o stromych ścianach są chętnie zajmowane przez żołnę – np. na peryferiach Przemyśla jedna z kolonii lęgowych żołny funkcjonowała na terenie cegielni, a pracownicy pozostawiali na okres lata jedną ze ścian wyrobiska, po to aby żołny mogły spokojnie wychować swe młode.    
Optymalnym żerowiskiem żołny są rozległe trwałe użytki zielone o licznie funkcjonujących  populacjach dużych ssaków kopytnych, zarówno dzikich, jak i udomowionych. Na obszarze Europy są to obecnie wielkie obszary pastwisk, na których regularnie wypasane są krowy i konie. Na przykład w węgierskim Parku Narodowym Hortobagy żołny wręcz uwijają się w sąsiedztwie wypasanych tam stad szarego bydła stepowego i tabunów koni rasy furiso i nonius. Przyczyna tego zjawiska jest łatwa do odgadnięcia: pasące się duże kopytne zwabiają liczne owady, a te są głównym pokarmem żołny.
Urwiste brzegi rzek i wszelkiego typu skarpy o stromych ścianach to miejsca optymalne do gniazdowania żołny. Pisklęta wychowuje ona w norach, które sama wykopuje w pionowych ścianach powstałych na skutek erozji wodnej lub działalności człowieka, a więc eksploatacji kruszyw budowlanych (gliny, piasku i żwiru) i surowców energetycznych (węgla brunatnego). Czasami żołny zajmują nawet niewysokie, ok. półmetrowe ścianki utworzone w koleinach dróg polnych na gruntach lessowych przez epizodycznie przejeżdżające furmanki o drewnianych koła z żelaznymi obręczami.  
Obrawszy dany fragment skarpy na miejsce lęgu, para żołn przystępuje najpierw do zalotów, które trwają zwykle 2–3 dni, po czym rozpoczyna budowę gniazda. Po wybraniu miejsca gniazdowania, żołna przytrzymuje się łapami zakończonymi ostrymi pazurkami i dziobem zaczyna wydłubywać owalny otwór w ścianie obrywu. W zależności od typu gruntu ponadmetrową norę zakończoną komorą para żołn wykonuje do 2 tygodni. Gdy podczas kopania nory ptaki natrafiają na kamień lub korzeń, porzucają dotychczasową lokalizację i obierają nową. 
Samica składa zazwyczaj 5–6 jaj, choć zdarzały się lęgi złożone nawet z 8 jaj. Wysiadywanie trwa ok. 3 tygodni, przy czym udział samicy jest zdecydowanie większy niż samca, który przede wszystkim pełni straż nad wysiadującą samicą oraz przynosi dla niej pokarm. Po wykluciu pisklęta karmione są przez rodziców, a czasami także przez tzw. pomocników, czyli inne żołny przebywające w tej okolicy, a które w danym roku nie przystąpiły do lęgu lub go straciły. Po ok. 20 dniach młode żołny opuszczają norę i w obecności rodziców trenują umiejętność latania, ale jeszcze wracają na noc do gniazda. Po nabyciu po kilku dniach wybornej umiejętności przemieszczania się w powietrzu młode żołny zaczynają wraz z rodzicami i innymi żołnami koczowanie po najobfitszych w okolicy żerowiskach. Intensywnie żerując, sposobią się do odlotu ku Afryce, co u nas w kraju odbywa się zazwyczaj w pierwszej połowie sierpnia.  

Pokarm 

Żołna jest owadożercą. Jako wyśmienity lotnik swą zdobycz chwyta w powietrzu. Poluje tylko w dni podczas suchej pogody, natomiast unika łowów podczas okresów deszczowych. Przy spadkach temperatury poniżej 10˚C żołna staje się nieruchoma i napuszona stara się przeczekać chłodny czas w odrętwieniu. 
Jej ofiarami są większe owady, a zwłaszcza duże żądłówki: osy, pszczoły i trzmiele. Poza tym żołna chwyta ważki, motyle i mniejsze gatunki chrząszczy oraz duże błonkówki, np. muchy. 
W zależności od miejsca występowania proporcje poszczególnych grup owadów są zmienne – np. na obszarach wilgotnych żołny chwytają znaczne...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy