Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

2 października 2018

NR 10 (Lipiec 2015)

Co każdy powinien wiedzieć o kleszczach?

274

Znane powiedzenie mówi, że jeśli chcemy z czymś walczyć, musimy najpierw dobrze to poznać. Dokładnie tak jest z kleszczami – najgroźniejszymi ektopasożytami klimatu umiarkowanego.

Czym właściwie są?

Kleszcze (Ixodida) są stawonogami należącymi do gromady pajęczaków (Arachnida). Jest to rząd bardzo obfity w gatunki, jest ich ponad 800 na całym świecie. Dla wielu ludzi zaskoczeniem jest, gdy dowiadują się, że kleszcze są roztoczami, wszak są one najczęściej znane jako niewidoczne gołym okiem żyjątka z kurzu. To jednak prawda, kleszcze znajdują się w podgromadzie Acari, czyli roztoczy, i należą do ich największych przedstawicieli. Większość roztoczy osiąga długość ciała mierzoną w ułamkach milimetrów, więc faktycznie kleszcze mogące mieć po posiłku nawet 3 centymetry wydają się być gigantami niepasującymi do reszty gatunków. Zdradza je jednak charakterystyczna budowa ciała. Jest ono podzielone na gnatosomę i idiosomę, a nie na prosomę (głowotułów) i opistosomę (odwłok) jak u innych pajęczaków. Gnatosoma obejmuje przed­nią część ciała, na której znajdują się głaszczki, helicery i hypostom. Głaszczki są odpowiednikiem pedipalp u innych pajęczaków i pełnią rolę narządów zmysłów. Helicery natomiast razem z hypostomem, który jest narządem gębowym, służą do przekłuwania skóry żywiciela i kotwiczenia w niej na czas pobierania pokarmu. Dlatego też struktury te posiadają liczne ząbki i haczyki. Druga część ciała, czyli idiosoma, stanowi większą część kleszcza. Z niej wyrastają odnóża oraz znajdują się na niej ujścia narządów rozrodczych, wydalniczych i pokarmowych. Odnóży krocznych kleszcze posiadają 4 pary (z wyjątkiem larw, u których są 3) jak wszystkie pajęczaki. Zbudowane są one z sześciu członów: biodro, krętarz, udo, kolano, goleń i stopa. Biodra są najczęściej sztywno przyrośnięte do idiosomy i kleszcz nie może nimi poruszać. Stopa natomiast zakończona jest pazurkami zwiększającymi zdolność do chwytania się skóry żywiciela, a stopy pierwszej pary odnóży posiadają dodatkowo narząd Hallera będący narządem węchowym kleszczy.

Rząd Ixodida dzieli się na dwa podrzędy – Argasina nazywane kleszczami miękkimi oraz Ixodina, które określa się mianem kleszczy twardych. Różnią się one dość znacznie budową zewnętrzną oraz swoją ekologią. Kleszcze należące do Argasina to najczęściej roztocza atakujące dzikie zwierzęta, jak obrzeżki ­Argas reflexus pasożytujące na gołębiach i jedynie okazjonalnie spotykane są na człowieku. Z tego też względu w niniejszym artykule będą opisane jedynie kleszcze należące do podrzędu Ixodina, które często atakują ludzi oraz zwierzęta domowe i mają bardzo duże znaczenie epidemiologiczne ze względu na przenoszone mikroorganizmy. Kleszczy tych w Polsce jest około 21 gatunków, lecz zdecydowanie najczęściej spotykanym przez człowieka jest kleszcz łąkowy – Ixodes ricinus.

Życie kleszcza

Kleszcze są pasożytami zewnętrznymi wykorzystującymi swoich gospodarzy jako żywicieli. W ciągu całego życia kleszcz musi aż trzy razy trafić na gospodarza, żeby zamknąć cykl rozwojowy. Ale zacznijmy od początku. Pierwsze stadium rozwojowe, czyli larwy, wylęga się z jaj złożonych przez samicę na ziemi lub roślinności. Larwa jest łatwa do odróżnienia, ponieważ posiada tylko 3 pary odnóży krocznych i jest bardzo małych rozmiarów – znacznie poniżej 1 mm długości ciała. Wspina się ona na roślinność na niewielką wysokość i czeka na nadejście potencjalnego żywiciela. Jest nim najczęściej jakiś gryzoń lub inny mały ssak albo jaszczurka. Narażone są również ptaki poruszające się na ziemi. Gdy larwie uda się wejść na żywiciela, którego lokalizuje dzięki obecności wydychanego dwutlenku węgla w powietrzu, zaczyna szukać odpowiedniego miejsca do żerowania. U zwierząt najczęściej są to okolice pyska, uszu i pachwin, czyli regiony ciała, które nie mogą zostać łatwo wyczyszczone. Larwa wkłuwa się hypostomem do podskórnych naczyń krwionośnych i zaczyna pić krew, co trwa od około 2 do 5 dni. Po tym czasie zwierzę odpada od gospodarza i leżąc na ziemi lub roślinach, przechodzi metamorfozę. Po przeobrażeniu kleszcz staje się nimfą, czyli drugim stadium rozwojowym. Posiada już wtedy wszystkie 4 pary odnóży, a także jest znacznie większy, ma około półtora milimetra długości. Dalsza aktyw­ność nimfy wygląda podobnie jak larwy, z tym że zwierzę wchodzi nieco wyżej na roślinność w poszukiwaniu żywiciela. Dlatego też nimfy są często spotykane również na większych zwierzętach, w tym ludziach. Tak samo jak poprzednie stadium po zakończeniu kilkudniowego pożywiania ukrywa się na ziemi i linieje. Ostatnim stadium jest już osobnik dorosły, samiec lub samica. Obydwie płcie wchodzą na ostatniego, trzeciego gospodarza, jednak tylko samica się na nim pożywia. Musi wypić porcję krwi, aby móc wyprodukować jaja, których często są setki, a nawet tysiące. Żerowanie samicy trwa nawet około tygodnia i w tym czasie zwiększa ona swoje rozmiary do ponad centymetra długości. Samiec natomiast wchodzi na gospodarza tylko w celu odnalezienia i zapłodnienia samicy. Nie pobiera on pokarmu i po udanym rozrodzie ginie. Dorosłe kleszcze mają około 2–3 mm długości (nienapite samice) i wchodzą na roślinność do wysokości 1 metra. Mitem jest, jakoby kleszcze spadały z drzew! Formy dorosłe najczęściej spotykane są na dużych ssakach, głównie jeleniowatych, lecz również mogą być pasożytami ludzi. Samica po pożywieniu się i kopulacji odpada od żywiciela i składa jaja. W ten sposób zamyka się cały cykl życiowy, który w zależności od dostępności żywicieli i warunków pogodowych może trwać od roku do kilku lat.

Kleszcze są pasożytami zewnętrznymi wykorzystującymi swoich gospodarzy jako żywicieli. W ciągu całego życia kleszcz musi aż trzy razy trafić na gospodarza, żeby zamknąć cykl rozwojowy. 

Dlaczego tak groźne?

Kleszcze same w sobie nie są bardzo niebezpieczne dla zdrowia. Rzadko zdarza się, że występuje reakcja alergiczna na ich ukąszenie. Najczęściej jednak przebiega ono bezobjawowo i zostawia tylko malutką, lekko swędzącą rankę na skórze. Dlaczego więc tak się ich wszyscy boją? Wynika to z faktu, że kleszcze są wektorami patogenów, czyli mogą przenosić mikroorganizmy z jednych zwierząt na inne. Są one nosicielami zarówno bakterii, wirusów, jak i pierwotniaków, z których wiele gatunków jest chorobotwórczych. Spośród najczęściej spotykanych w naszym kraju najgroźniejszymi dla zdrowia ludzi są bakterie z rodzaju Borrelia spp. oraz wirus Kleszczowego Zapalenia Mózgu (KZM). Bakterie wywołują chorobę boreliozę, która może być nieuleczalna i powodować powikłania. Najczęściej występują problemy ze stawami lub z układem nerwowym, mogą one pojawić się nawet wiele miesięcy po zakażeniu. Niestety leczenie antybiotykami nie zawsze przynosi pozytywne rezultaty. Najważniejsze, aby zacząć je jak najwcześniej. Skąd jednak mamy wiedzieć, że ulegliśmy zakażeniu? Najpewniejszym symptomem jest powstanie okrągłej zmiany skórnej, tzw. rumienia wędrującego w okolicy ugryzienia kleszcza. Niestety, jak pokazują badania, występuje on tylko u 30–40% zakażonych. Jeśli go nie było, a po ugryzieniu przypuszczamy, że mogliśmy zostać zarażeni (np. pojawiają się objawy grypopodobne), można wykonać test na obecność bakterii Borrelia we krwi. Zlecić jego wykonanie może każdy lekarz pierwszego kontaktu. Na szczęście nie każde ugryzienie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy