Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ekologia

4 listopada 2020

NR 41 (Listopad 2020)

Drewno martwe – ważny składnik ekosystemu leśnego

21

Chodząc po lesie, zastanawiamy się nad tym, dlaczego niekiedy leśnicy nie wycinają martwych drzew czy pozostawiają martwe kłody na dnie lasu. Od razu nasuwa się pytanie, czy nie lepiej posprzątać, sprzedać je jako opał i mieć porządek w lesie? Otóż nie! Drewno martwe jest istotnym elementem ekosystemu leśnego i pełni w nim ważną funkcję.

Skąd pochodzi drewno martwe?

Wszystkie drzewa prędzej czy później osiągają swój kres życia niezależnie od gatunku i mogą zamierać z różnych przyczyn. Wpływ na osłabienie kondycji drzew, a w konsekwencji ich zamieranie, mają czynniki biotyczne, abiotyczne lub antropogeniczne (lub wszystkie razem). Drewno martwe (ang. deadwood) stanowi ważny składnik ekosystemu leśnego. Naukowcy zazwyczaj drewno martwe dzielą na drewno martwe stojące (martwe drzewa) i drewno martwe leżące (kłody i gałęzie leżące na dnie lasu). Drugi, bardziej tradycyjny podział pozwala wyróżnić drewno martwe nadziemne (występujące ponad powierzchnią gleby) oraz drewno martwe podziemne (martwe korzenie). Ogromny wpływ na formę i ilość martwego drewna w lesie ma sposób jego powstawania. W literaturze naukowej wyróżnia się różne przyczyny powstawania tego składnika ekosystemu. U starszych osobników dochodzi do osłabienia lub częściowego obumarcia, które z kolei zwiększają podatność na oddziaływanie niekorzystnych czynników. Ważne jest też zjawisko konkurencji pomiędzy sąsiednimi osobnikami doprowadzające do wyłonienia drzew słabszych, braku możliwości ich awansu do górnej warstwy drzewostanu i w konsekwencji do ich śmierci. Drzewa są zagrożone rozwojem szeregu chorób wywołanych przez czynniki biotyczne (głównie przez grzyby, owady, pasożytnicze rośliny naczyniowe, np. liany powodujące tzw. duszenie), czynniki abiotyczne (wiatry, długotrwałe susze lub powodzie) oraz czynniki antropogeniczne (np. pożary, zanieczyszczenia powietrza, kwaśne opady atmosferyczne). Niekorzystny wpływ na drzewa mają także fizyczne zmiany podłoża, np. zsuwanie się stoków, doprowadzające do przewracania się drzew, czego końcowym efektem tego zjawiska jest śmierć drzewa. 
 

POLECAMY

Fot. 1. Drewno martwe leżące na dnie lasu. Fot. Łukasz Tomaś

Martwe drewno jako środowisko życia

Niezależnie od formy i ilości martwego drewna w ekosystemie leśnym, zarówno drewno martwe stojące, jak i leżące pełni ważne funkcje: modyfikuje warunki siedliskowe lasu, w sposób pośredni i bezpośredni wpływa na różnorodność gatunkową w siedlisku oraz na kondycję gatunków roślin, zwierząt i grzybów, modyfikuje obieg pierwiastków w ekosystemie leśnym, wpływa na jakość i warunki siedliskowe w zbiornikach wodnych zlokalizowanych wokół kompleksów leśnych i w ich wnętrzu, a także poza nimi. Ponadto obecność drewna martwego stojącego w drzewostanie może przyczynić się do zwiększenia temperatury na dnie lasu, jednocześnie pnie mogą tworzyć bardziej korzystny mikroklimat dla korzeni i części nadziemnej pojawiających się siewek w ich pobliżu, podczas ich wzrostu i rozwoju. Potwierdziły to np. badania czeskich naukowców z Mendel University w Brnie. Dowiedli oni, że pozostawienie martwego drewna świerka pospolitego zaowocowało pojawiającym się liczniej odnowieniem naturalnym tego gatunku wokół pnia. Ukształtowało to bardziej zróżnicowaną strukturę drzewostanu, wprowadzając młode pokolenie bardziej odporne na warunki zewnętrzne niż gdyby uczyniono to osobnikami pochodzącymi z sadzenia, unikając stresu związanego z sadzeniem (przesadzaniem roślin ze szkółek leśnych).

Drewno martwe jest niewątpliwie jednym z ważniejszych elementów ekosystemu, które wpływa na właściwości biologiczne, chemiczne i fizyczne gleby. Dzięki niemu pojawiają się dogodne warunki do wzrostu i rozwoju różnych gatunków roślin, zwierząt i grzybów, które właśnie takiego rodzaju siedliska wymagają. Rozkładające się drewno stanowi siedlisko dla wielu organizmów pożytecznych, w tym także tych zagrożonych i objętych ochroną gatunkową. Do powszechnie występujących owadów w polskich lasach na martwym drewnie i objętych programem ochrony Natura 2000 zalicza się m.in. jelonka rogacza (Lucanus cervus L.), pachnicę dębową (Osmoderma eremita S.), biegacza fioletowego (Carabus violaceus L.), bogatka wiejskiego (Buprestis rustica L.) oraz nadobnicę alpejską (Rosalia alpina L.). Wszystkie gatunki owadów związane z martwym drewnem (np. poprzez występowanie czy żerowanie) zaliczamy do gatunków saproksylicznych. Oprócz owadów do charakterystycznych organizmów występujących na drewnie martwym zalicza się także bakterie, grzyby, glony, porosty, rośliny naczyniowe czy też płazy, gady, ptaki i drobne ssaki. Do grzybów preferujących siedliska martwego drewna można zaliczyć bardzo liczne gatunki pospolite, z tych rzadszych to niewątpliwie czarka szkarłatna (Sarcoscypha coccinea (Gray) Bound.) i soplówka gałęzista (Hericium coralloides (Scop.) Pers.). Dla roślin naczyniowych zjawiska związane ze śmiercią drzew i rozkładem drewna są także nie bez znaczenia. Wśród roślin naczyniowych najczęściej spotykanych na drewnie martwym wymienić można m.in. bluszczyka kurdybanka (Glechoma hederacea L.), paprotkę zwyczajną (Polypodium vulgare L.) czy szczawika zajęczego (Oxalis acetosella L.). Z kolei wśród zwierząt związanych z martwym drewnem wyróżnia się ryjówki, nietoperze, gryzonie i małe drapieżniki. Jest ono dla nich miejscem schronienia i żerowania. Ptaki odżywiają się owadami, które żerują na martwym drewnie, a ponadto wykorzystują stare i obumierające drzewa do tworzenia dziupli (np. dzięcioły). Natomiast gady wykorzystują leżące na dnie lasu spróchniałe kłody jako miejsce snu zimowego. Dlatego też zasoby martwego drewna w lesie są niezwykle ważne, jego usunięcie może przyczynić się do poważnych konsekwencji i doprowadzić do zubożenia różnorodności biologicznej ekosystemu leśnego.
 

Fot. 2. Owocnik grzyba na martwej brzozie brodawkowatej. Fot. Łukasz Tomaś


Z ekologicznego punktu widzenia zwiększone ilości martwego drewna w lesie prowadzą do zwiększonej dostępności zasobów różnych pierwiastków, które docierają do gleby i są wykorzystywane później przez inne organizmy. Po drugie liczne występowanie martwego drewna na różnych etapach rozkładu prowadzi do zwiększenia różnorodności potencjalnie dostępnych siedlisk. Ilość, skład i etapy rozkładu drewna martwego w krajobrazach leśnych w powiązaniu z funkcjonowaniem układów ekologicznych są jeszcze relatywnie słabo poznane i wymagają poszerzenia badań związanych np. z zależnością populacji różnych gatunków ptaków, a także organizmów saproksylicznych, od bogactwa tkwiącego w martwym drewnie. W literaturze podejmującej temat roli martwego drewna przewijają się dowody na to, że wymieranie różnych gatunków może być powiązane właśnie ze zmniejszoną ilością drewna martwego w lasach. Potwierdza to na przykład sytuacja chrząszcza zagłębka bruzdkowanego (Rhysodes sulcatus Fabricius), który występował niegdyś w całej Europie i chociaż wykazywał wysoki potencjał do zasiedlania martwego drewna różnorodnych gatunków drzew (dębu, buka, jodły czy topoli), to i tak wyginął. W lasach gospodarczych ilość martwego drewna jest zróżnicowana w czasie i przestrzeni, co przesądza o tym, że nawet jeżeli będzie możliwe uzyskanie dużych ilości tego...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy