Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata botaniki

21 maja 2019

NR 33 (Maj 2019)

Kotewka

Nazywana jest orzechem wodnym. W Polsce kotewkę uznano za gatunek zanikający. Podlega ścisłej ochronie prawnej i została wpisana do Polskiej Czerwonej Księgi Roślin, skupiającej najbardziej zagrożone wyginięciem taksony krajowej flory.

Kotewka Trapa natans po najnowszych zmianach w systematyce roślin, należy do rodziny krwawnicowatych Lythraecae (do niedawna znajdowała się w rodzinie kotewkowatych Trapaceae), roślin wodnych z rzędu mirtowców Myrtales. W rodzaju Trapa, czyli kotewka wcześniej opisywano wiele gatunków, jednak obecnie wykazywane są 2 lub 3 gatunki, których naturalny areał obejmuje Eurazję i Afrykę. 

Jest rośliną jednoroczną, zakorzenio­­ną w mulistym dnie, z pływającymi na powierzchni wody liśćmi. ­Znajdująca się pod wodą łodyga osiąga zwykle długość 1,5–2 m, ale zdarzają się łodygi przekraczające 4 m długości. Dzięki długiej łodydze, kotewka jest dobrze przystosowana do wahań poziomu wody, co jest zjawiskiem typowym w dolinach rzek, np. podczas letnich wylewów Odry, poziom wody w starorzeczach podnosi się nawet o 2,5–3 m. 

U kotewki występują dwa typy liści: podwodne i pływające. Te podwodne są nieduże, a w ich „pachwinach” znajdują się niewielkie rozgałęzione, kilku centymetrowej długości korzenie asymilujące. Liście pływające są bardziej okazałe i tworzą rozetę, która osiąga nawet 45–50 cm średnicy. Każdy z liści posiada dość długi „ogonek” (do 20 cm długości), zaopatrzony w pęcherzyk pławny, pozwalający utrzymać rozetę na powierzchni wody. Rombowaty kształt liści pływających nadaje kotewce specyficzny wygląd – nie ma w Polsce innej rośliny wodnej o tak charakterystycznym wyglądzie. 

Kotewka kwitnie latem, od czerwca, do pierwszej połowy września. Małe i białe kwiaty, znajdują się na krótkich, 1-centymetrowych szypułkach i umiejscowione są u nasady liści pływających. Kwiaty rozkwitają wczesnym rankiem, tuż po wschodzie słońca. Od godzin wczesno popołudniowych, następuje wyraźny spadek rozkwitniętych kwiatów, a wieczorem obserwuje się tylko nieliczne kwiaty. Zapylają je owady. Po przekwitnięciu, sztywne działki kielicha, przekształcają się w kolce na brzegach owocu kotewki, czyli „orzecha”. Jest on pestkowcem o ciemnobrunatnym lub czarnym zabarwieniu, o średnicy ok. 2,5 cm. Wyjątkowy wygląd „orzecha” kotewki wynika z obecności – zazwyczaj – czterech wyrostków, zwanych też „rogami”, na końcach których znajdują się ostro zakończone kolce. Owoce kotewki dojrzewają od sierpnia do połowy września, po czym spontanicznie odrywają się od rośliny macierzystej. Przemieszczane są przez wodę i wiatr, a także zwierzęta, zwłaszcza ptaki i ssaki wodne. 

Zasięg i biotop 

Naturalny areał kotewki obejmuje trzy kontynenty – Eurazję i Afrykę. W Europie skrajnie zachodnie stanowiska znajdują się w Hiszpanii i we Francji, zaś na wschód kotewka sięga do Wołgi i rzeki Ural na pograniczu z Azją. Skrajnie północne stanowiska kotewki istnieją na Białorusi i Łotwie, a najbardziej południowe w Grecji i Hiszpanii. W Azji kotewka znana jest z nielicznych stanowisk w dorzeczu rzeki Kubań na tzw. Przedkaukaziu oraz w Turcji, Gruzji, Dagestanie i Azerbejdżanie oraz północnym Iranie. W Afryce kotewka występuje na północy kontynentu – w Tunezji. Sprawą dyskusyjną jest występowanie kotewki zwyczajnej na wschodzie i południu Azji oraz w Afryce (między strefą Sahelu, a Namibią i RPA), ponieważ mogą to być inne gatunki z rodzaju Trapa. 

Kotewka została umyślnie wprowadzona do Ameryki Północnej jako gatunek ozdobny. Zadomowiła się tam gł. we wschodniej części USA. Została także celowo wsiedlona do Australii. Zaaklimatyzowała się tam znakomicie i stała się wręcz ekspansywna, dlatego uznano ją tam za gatunek inwazyjny. 
W Polsce siedliskiem kotewki są płytkie (do 2–2,5 m głębokości) wody stojące, zazwyczaj o mulistym dnie, najczęściej starorzecza w dolinach większych rzek. Znane są też jej stanowiska na bocznych korytach rzek, np. nad Odrą w Brzegu i w rejonie Szczecina. Gros krajowych stanowisk kotewki znajduje się na akwenach pochodzenia antropologicznego – przede wszystkim na stawach rybnych, rzadziej na zalanych wyrobiskach po wydobyciu gliny lub żwiru i w cofkach zbiorników retencyjnych. 

Zmiany areału

W Polsce kotewka do końca czasów nowożytnych, czyli do przełomu wieku XVIII i XIX, występowała powszechnie w dolinach większych rzek, od dorzecza górnej Odry i Wisły, po Pomorze (rejon Szczecina i obszar Kaszub), Warmię i Mazury. O jej licznym wówczas występowaniu wskazuje fakt, iż w średniowieczu i czasach nowożytnych na obszarze ziem polskich zbierano owoce („orzechy”) kotewki, w celu ich zmielenia i uzyskania mąki na placki. 

Jednak w wyniku regulacji rzek oraz osuszania dolin rzecznych i jezior w okresie XIX i XX w., większość krajowych stanowisk tej rośliny uległo zagładzie. Piórecki (2001) podaje, że od 1870 r. na obecnym obszarze Polski, kotewka wyginęła na ponad 180 stanowiskach (!), z czego w ostatnich dwóch dekadach XX w. na 60 stanowiskach. 

Przeprowadzona przez Niemców regulacja Odry, spowodowała zanik większości stanowisk wedug Dajdoka i Proćkowa (2003) na obszarze dzisiejszego woj. dolnośląskiego do 1945 r. kotewkę stwierdzono na zaledwie 25 stanowiskach. W okresie tzw. Polski Ludowej nastąpił dalszy zanik liczebności tej rośliny – w końcu lat 70. XX w. istniało tylko 10 stanowisk, ale w ostatniej dekadzie XX w. odnotowano lekki wzrost do 13 stanowisk. Podobną sytuację zanotowano w sąsiednim woj. opolskim, gdzie w ostatnich stuleciach stwierdzono łącznie 39 stanowisk kotewki, z czego do przełomu XX i XXI w. przetrwało ich zaledwie 13. 
Rozmieszczenie kotewki w Polsce przed 20 laty wskazywało na jej występowanie wyłącznie na południu i zachodzie kraju, głównie w dolinach górnej i środkowej Odry i Wisły, ze skrajnie północnymi stanowiskami w okolicach Zielonej Góry i Sandomierza. Sensacją ostatnich lat jest odkrycie stanowisk kotewki w dolnym biegu Odry – na bocznych korytach tej rzeki w rejonie Szczecina. 

Stan ochrony krajowej populacji kotewki w latach 2015 – 2016 oceniono jako niezadowalający, podobnie jak stan jej populacji. Odnotowano przypadki silnej redukcji liczebności tego gatunku na niektórych stanowiskach, np. na jednym z nich w latach 2011–2016 z 13,5 tys. rozet (osobników), do zaledwie 62(!) rozet. Symptomatyczne jest, że zaledwie na jednym stanowisku (z sześciu monitorowanych w 2016 r.), stan populacji kotewki uznano za właściwy (Leśniański 2018). 

Powrót kotewki 

Optymistycznym zjawiskiem jest fakt, iż lokalnie odnotowano zwiększenie liczby stanowisk kotewki, co m.in. zarejestrowałem w dorzeczu Stobrawy na północnym – zachodzie woj. opolskiego. Obecnie kotewka występuje tam na co najmniej 8 kompleksach stawowych, z których co najmniej 4 to zupełnie nowe stanowiska. Podobną sytuację zaobserwowałem w dorzeczu Smortawy na terenie pow. Namysłów, Brzeg i Oława (pogranicze woj. opolskiego i dolnośląskiego), gdzie kotewka pojawiła się na 3 kompleksach stawowych, a także na dwóch zalanych wyrobiskach w mieście Br...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy