Dołącz do czytelników
Brak wyników

Botanika

9 lipca 2018

NR 24 (Listopad 2017)

Krwawnica pospolita – piękna czy bestia?

0 279

Na przełomie XVIII i XIX wieku między Europą a Ameryką Północną kursowało wiele statków przewożących towary, których potrzebowali Europejczycy do skolonizowania Nowego Świata. Były to między innymi: żelazo, tkaniny, meble, zwierzęta hodowlane. Statki, aby polepszyć stateczność, przewoziły również w swoich ładowniach balast, który stanowiły zwykle kamienie, żwir albo piasek, pochodzące z europejskich wybrzeży. Razem z tymi materiałami do Ameryki przybyła też krwawnica pospolita, obecnie uznawana za jeden z najbardziej uciążliwych chwastów w Stanach Zjednoczonych oraz w Kanadzie.

Krwawnica pospolita (Lythrum salicaria L.) to bylina porastająca tereny podmokłe, występująca naturalnie na obszarze Eurazji i Afryki Północnej (fot. 1). Zasięg wtórny tego gatunku obejmuje Amerykę Północną, Południową Afrykę oraz Australię i Nową Zelandię. W Polsce jest pospolita w zbiorowiskach szuwarowych na brzegach jezior i rzek, rośnie na torfowiskach i na wilgotnych łąkach, często można ją też spotkać w rowach melioracyjnych. Szczególnie łatwo zauważyć krwawnicę w okresie kwitnienia, czyli od czerwca do września, kiedy jej różowofioletowe kwiaty są wyraźnie widoczne na ciemnozielonym tle trzcin i turzyc. Podobnym gatunkiem, rosnącym jednak zwykle w bardziej suchych miejscach, jest wierzbówka kiprzyca (Chamaenerion angustifolium (L.) Scop.), jednak różnice w budowie kwiatów są wyraźne i z bliska nie sposób pomylić krwawnicy z wierzbówką (fot. 2).

Krwawnica może dorastać w Polsce nawet do dwóch metrów wysokości. Jej kanciasta łodyga bardzo często rozgałęzia się już od nasady. Liście mają kształt lancetowaty i zwykle nie posiadają ogonków. Kwiaty o barwie od jasnoróżowej do fiołkowopurpurowej zebrane są w kłosokształtne kwiatostany. Owocem krwawnicy pospolitej jest torebka pękająca dwiema klapami, zawierająca do 120 nasion o długości około 1 mm. Dorosła roślina może wyprodukować w ciągu roku nawet 2 700 000 nasion (Thompson, 1987).

Krwawnica pospolita jest rośliną wykorzystywaną w celach leczniczych, miododajnych i ozdobnych. Już Pedanios Dioskurydes, grecki lekarz żyjący w I w. n.e., opisywał właściwości zdrowotne krwawnicy, czyli powstrzymywanie krwotoków zewnętrznych oraz wewnętrznych spowodowane dużą zawartością tanin w jej korzeniu. Zarówno nazwa polska, jak i łacińska nawiązują do właściwości przeciwkrwotocznych tej rośliny. Krwawnicę chętnie zapylają pszczoły i uznaje się ją za cenną roślinę miododajną (Thompson, 1987). Ze względu na swoje widowiskowe kwiatostany krwawnica pospolita jest często stosowana jako roślina ozdobna, wysadzana głównie na brzegach oczek wodnych. Co ciekawe, hodowane odmiany tego gatunku rozwijają się dobrze w miejscach bardziej suchych niż te spotykane w naturze (Tacik, 1959).


Fot. 2. Kwiatostan wierzbówki kiprzycy Chamaenerion angustifolium

Heterostylia

Ciekawym zjawiskiem, które u krwawnicy pospolitej badał już Karol Darwin (1877), jest heterostylia, czyli występowanie u jednego gatunku odmiennych form kwiatów różniących się budową morfologiczną. Krwawnica pospolita wytwarza aż trzy formy kwiatów, odmienne pod względem długości słupka i pręcików: długoszyjkową (L) [ze słupkiem wyrastającym ponad dwa okółki pręcików], średnioszyjkową (M) [u której znamię słupka znajduje się między pręcikami] oraz krótkoszyjkową (S) [z szyjką słupka krótszą niż pręciki obu okółków] (fot. 3). Zazwyczaj w jednej populacji rosną osobniki L, M oraz S, zwykle z niejednakową częstością (Ågren i in., 1996; Balogh i in., 2016). 

Heterostylia u roślin ewoluowała wielokrotnie i występuje u przedstawicieli 28 rodzin (Barret i in., 2008). Różne wzajemne ułożenie słupków i pręcików u roślin heterostylicznych promuje zapłodnienie krzyżowe dzięki segregacji pyłku na ciałach owadów zapylających (Darwin, 1877). Trójpostaciowa różnosłupkowość, taka jak u krwawnicy, jest bardzo rzadka w przyrodzie. Znacznie częściej spotykane są gatunki o dwóch formach kwiatów. W Polsce heterostylia występuje między innymi u takich rodzajów jak: pierwiosnek (Primula sp.), len (Linum sp.) czy szczawik (Oxalis sp.). 

Cytotypy

U krwawnicy pospolitej znaleziono wiele cytotypów, czyli wariantów ploidalności. W różnych częściach zasięgu dominują różne warianty chromosomowe. We wschodniej części Azji notowano głównie osobniki diploidalne (2n = 2x = 30). W Europie i na Bliskim Wschodzie dominują tetraploidy (2n = 4x = 60), jednak odnotowano też osobniki, u których liczba chromosomów wynosiła 45, 50, 58, 59, 61, 62, a nawet 90. Z kolei na obszarze zasięgu wtórnego, czyli w Ameryce Północnej, występują tylko tetraploidy (2n = 60) [Kubátová i in., 2008].

Inwazja

Na obszarze zasięgu wtórnego krwawnica pospolita jest gatunkiem inwazyjnym. Do Stanów Zjednoczonych i Kanady przybyła najprawdopodobniej z balastem statków, ładunkami wełny oraz była wprowadzana celowo z powodów leczniczych i ozdobnych. Pierwszy raz notowana w Ameryce Północnej na początku XIX w., szybko rozprzestrzeniła się na terenie Nowej Anglii. Umożliwiły jej to świeżo rozbudowana sieć kanałów rzecznych oraz niszczenie naturalnych zbiorowisk szuwarowych przez osadników. Mimo stopniowego zwiększania swojego zasięgu w Nowym Świecie, ­dopiero po upływie ponad wieku od jej wprowadzenia, w latach trzydziestych XX w., po raz pierwszy zaobserwowano jej dużą ekspansywność na obszarach wilgotnych łąk i pastwisk. Obecnie występuje ona w 48 stanach USA i dziewięciu prowincjach Kanady, a współczynnik jej rozprzestrzeniania wynosi 115 000 ha/r. 
(Pimentel i in., 2005).

W przeciwieństwie do swojego zasięgu naturalnego, w Ameryce Północnej krwawnica pospolita bardzo często tworzy jednogatunkowe łany (fot. 4), wypierając z obszarów podmokłych rodzime gatunki roślin oraz ograniczając występowanie zwierząt, np. piżmaka amerykańskiego (Ondatra zibethicus L.) czy żurawia kanadyjskiego (Grus canadensis L.). W zbiornikach wodnych, przy których rośnie zwarty łan krwawnicy, zaburzony jest obieg fosforu i eutrofizacja zachodzi w przyspieszonym tempie. Oprócz negatywnego oddziaływania na środowisko naturalne krwawnica pospolita przynosi także szkody ekonomiczne. Zmniejsza przepływ wody w systemach irygacyjnych, a także obniża wartość paszy na łąkach, które zarasta, utrudniając w ten sposób hodowlę zwierząt gospodarskich. Ponadto stwierdzono, że krwawnica pospolita zagraża amerykańskim uprawom dzikiego ryżu (Zizania aquatica L.) [Thompson i in., 1987]. Nic dziwnego zatem, że została ona uznana w wielu stanach USA i prowincjach Kanady za uciążliwy chwast, który zwalcza się za pomocą metod mechanicznych, chemicznych, fizycznych oraz biologicznych.

Przyczyny inwazji

Jakie cechy krwawnicy pospolitej umożliwiły jej zakrojoną na tak szeroką skalę inwazję biologiczną? Ogromna i ciągła (w sezonie wegetacyjnym) produkcja nasion, wyspecjalizowane sposoby zapylania krzyżowego oraz zdolność tworzenia poliploidów są cechami, które Jackowiak (1999) wymienia jako szczególnie istotne w procesie inwazji synantropijnych gatunków roślin. Dlaczego jednak gatunek ten nie sprawia kłopotów na terenie Europy, gdzie jest on, co prawda szeroko rozpowszechniony, jednak współwystępuje z innymi gatunkami roślin szuwarowych i prawie nigdy nie tworzy zwartych łanów? Istnieją dwie hipotezy tłumaczące to zjawisko: hipoteza uwolnienia od wrogów (ang. Enemy Release Hypothesis, ERH) oraz hipoteza wyewoluowania zwiększonej konkurencyjności (ang. Evolution of Increased Competitive Ability, EICA) [Colautti, 2013]. Zgodnie z ERH,...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy