Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

19 lipca 2018

NR 21 (Maj 2017)

Palczak madagaskarski – tak brzydki, że aż piękny

0 44

Przez wielu uważany za najbrzydsze zwierzę świata. Dla jednych przerośnięta wiewiórka, dla innych jeden z lemurów. Kim tak naprawdę jest aj-aj, palczak madagaskarski?

Palczak madagaskarski to gatunek małpiatki, będący jedynym współcześnie żyjącym przedstawicielem rodziny palczakowatych należącym do najrzadszych i najbardziej zagrożonych gatunków naczelnych. Od 1933 roku uważano go za gatunek wymarły. Dopiero w 1961 roku ponownie odkryto jego obecność.

To niezwykłe zwierzę zamieszkuje wschodnie i północno-zachodnie wybrzeże Madagaskaru oraz należące do niego wyspy – Nosy Mangabe i Aye-Aye, powyżej Parku Narodowego Mananara Nord. Jest gatunkiem endemicznym, dlatego w naturze nie spotkamy go nigdzie indziej. Występuje w pierwotnych i wtórnych lasach deszczowych, lasach liściastych, jak również na obszarach uprawnych, takich jak plantacje kokosów, liczi czy trzciny cukrowej.

Choć niektórzy nie zdają sobie z tego sprawę, małpiatkę aj-aj znamy z filmu Madagaskar, a jest nią Maurice, służący króla Juliana.

Wygląd

Wygląd palczaka madagaskarskiego jest tak niezwykły, że początkowo był on klasyfikowany jako gryzoń (rodzina wiewiórkowate), a nie przedstawiciel naczelnych. Głównie ze względu na stale rosnące siekacze, które ściera, gryząc korę drzew czy łupiny orzechów. 

Zwierzę to jest wielkości kota domowego (44–53 cm), ma stosunkowo dużą głowę i uszy oraz krótki pyszczek. Chwytne palce u rąk i nóg pomagają mu zwinnie poruszać się między gałęziami drzew. Jego ciało pokryte jest grubą sierścią koloru od popielatego do brązowego, z białymi plamkami na końcu dłuższych włosów, zakończone dużym puszystym ogonem. Pysk natomiast pokrywają krótkie jasne włosy. Aj-aj osiąga wagę od 2 do 3 kg. Na wolności żyje do 25 lat.

Uderzające w nim są przenikliwe żółto-pomarańczowe oczy. Ze względu na nocny tryb życia oczy dodatkowo mają błonę odblaskową, która odbija światło, dzięki czemu zwiększa się skuteczność widzenia w warunkach słabego oświetlenia. Podobną strukturę posiada wiele kręgowców, które prowadzą głównie nocny lub podwodny tryb życia, takie jak kot domowy czy sowy. Kolejną cechą, która czyni palczaki wyjątkowymi wśród naczelnych, jest trzecia powieka (błona migawkowa), która występuje również u ptaków czy jaszczurek. Błona ta utrzymuje duże oczy palczaka madagaskarskiego stale wilgotnymi, a także chroni je przed zanieczyszczeniami, w czasie gdy aj-aj wygryza otwory w drewnie.

Jednak najbardziej charakterystyczną cechą tego zwierzęcia jest długi środkowy palec zakończony hakowatym pazurem, od którego zresztą wzięła się jego nazwa – palczak madagaskarski. Palec ten wydaje się zbudowany z samej skóry i kości. Palczak używa go do picia – podbiera nim wodę (posługuje się nim jak pies językiem) – wyciągania miąższu z owoców oraz larw owadów z pni drzew.

Odżywianie

Dieta palczaka madagaskarskiego jest bardzo różnorodna. Składa się głównie z larw owadów, owoców, nasion kanarecznika madagaskarskiego, nektaru z pielgrzana madagaskarskiego i niektórych grzybów. Zwierzęta znane są również z żerowania na plantacjach kokosowych, liczi i mango. Ponieważ znaczna część ich diety składa się z larw owadów mieszkających wewnątrz żywych lub martwych drzew, zwierzęta wyewoluowały unikatową metodę lokalizowania larwy.

Do czego mu echolokacja?

Palczak jest jedynym naczelnym, który używa echolokacji do znalezienia zdobyczy. Idąc wzdłuż gałęzi, stale i szybko uderza po niej środkowym palcem do 11 razy na sekundę – szybciej niż niektórzy światowej sławy pianiści! Wyjątkowe czucie skóry trzeciego palca zapewnia mu niezwykłe wykrywanie różniących się od siebie drgań powierzchniowych, bez ich istotnego tłumienia. Kierując swoje ogromne uszy do przodu, aj-aj słucha z uwagą odbijających się dźwięków pochodzących z drzewa. Gdy dźwięk wskazuje, że zwierzę znajduje się nad tunelem owada, zaczyna zdzierać ogromne kawałki kory swoimi imponującymi zębami, dopóki nie dostanie się do ofiary. Następnie aj-aj wsadza smukły trzeci palec w otwór i wydobywa nim larwę. Taki sposób wykrywania larw przypomina metodę żerowania dzięciołów, dlatego kiedyś błędnie sądzono, że jest on z nimi spokrewniony. Stukanie służy palczakom także do oceny zawartości mleka w kokosie oraz określania, w jakim punkcie poziom mleka pozwala na przebicie skorupy orzecha. 

Podgrzewany trzeci palec

Interesujące jest, że gdy trzeci palec palczaka zaczyna szukać pożywienia, wyraźnie się rozgrzewa. Naukowcy z Dartmouth University w New Hampshire, analizując obrazy z kamery termowizyjnej, wykazali, że ten wyspecjalizowany palec jest chłodniejszy od pozostałych, jednak w czasie żerowania jego temperatura błyskawicznie podwyższa się o 6 stopni Celsjusza. Przez dziwną budowę anatomiczną (długi i cienki) ma duży stosunek powi...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy