Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

19 lipca 2018

NR 21 (Maj 2017)

Palczak madagaskarski – tak brzydki, że aż piękny

0 318

Przez wielu uważany za najbrzydsze zwierzę świata. Dla jednych przerośnięta wiewiórka, dla innych jeden z lemurów. Kim tak naprawdę jest aj-aj, palczak madagaskarski?

Palczak madagaskarski to gatunek małpiatki, będący jedynym współcześnie żyjącym przedstawicielem rodziny palczakowatych należącym do najrzadszych i najbardziej zagrożonych gatunków naczelnych. Od 1933 roku uważano go za gatunek wymarły. Dopiero w 1961 roku ponownie odkryto jego obecność.

To niezwykłe zwierzę zamieszkuje wschodnie i północno-zachodnie wybrzeże Madagaskaru oraz należące do niego wyspy – Nosy Mangabe i Aye-Aye, powyżej Parku Narodowego Mananara Nord. Jest gatunkiem endemicznym, dlatego w naturze nie spotkamy go nigdzie indziej. Występuje w pierwotnych i wtórnych lasach deszczowych, lasach liściastych, jak również na obszarach uprawnych, takich jak plantacje kokosów, liczi czy trzciny cukrowej.

Choć niektórzy nie zdają sobie z tego sprawę, małpiatkę aj-aj znamy z filmu Madagaskar, a jest nią Maurice, służący króla Juliana.

Wygląd

Wygląd palczaka madagaskarskiego jest tak niezwykły, że początkowo był on klasyfikowany jako gryzoń (rodzina wiewiórkowate), a nie przedstawiciel naczelnych. Głównie ze względu na stale rosnące siekacze, które ściera, gryząc korę drzew czy łupiny orzechów. 

Zwierzę to jest wielkości kota domowego (44–53 cm), ma stosunkowo dużą głowę i uszy oraz krótki pyszczek. Chwytne palce u rąk i nóg pomagają mu zwinnie poruszać się między gałęziami drzew. Jego ciało pokryte jest grubą sierścią koloru od popielatego do brązowego, z białymi plamkami na końcu dłuższych włosów, zakończone dużym puszystym ogonem. Pysk natomiast pokrywają krótkie jasne włosy. Aj-aj osiąga wagę od 2 do 3 kg. Na wolności żyje do 25 lat.

Uderzające w nim są przenikliwe żółto-pomarańczowe oczy. Ze względu na nocny tryb życia oczy dodatkowo mają błonę odblaskową, która odbija światło, dzięki czemu zwiększa się skuteczność widzenia w warunkach słabego oświetlenia. Podobną strukturę posiada wiele kręgowców, które prowadzą głównie nocny lub podwodny tryb życia, takie jak kot domowy czy sowy. Kolejną cechą, która czyni palczaki wyjątkowymi wśród naczelnych, jest trzecia powieka (błona migawkowa), która występuje również u ptaków czy jaszczurek. Błona ta utrzymuje duże oczy palczaka madagaskarskiego stale wilgotnymi, a także chroni je przed zanieczyszczeniami, w czasie gdy aj-aj wygryza otwory w drewnie.

Jednak najbardziej charakterystyczną cechą tego zwierzęcia jest długi środkowy palec zakończony hakowatym pazurem, od którego zresztą wzięła się jego nazwa – palczak madagaskarski. Palec ten wydaje się zbudowany z samej skóry i kości. Palczak używa go do picia – podbiera nim wodę (posługuje się nim jak pies językiem) – wyciągania miąższu z owoców oraz larw owadów z pni drzew.

Odżywianie

Dieta palczaka madagaskarskiego jest bardzo różnorodna. Składa się głównie z larw owadów, owoców, nasion kanarecznika madagaskarskiego, nektaru z pielgrzana madagaskarskiego i niektórych grzybów. Zwierzęta znane są również z żerowania na plantacjach kokosowych, liczi i mango. Ponieważ znaczna część ich diety składa się z larw owadów mieszkających wewnątrz żywych lub martwych drzew, zwierzęta wyewoluowały unikatową metodę lokalizowania larwy.

Do czego mu echolokacja?

Palczak jest jedynym naczelnym, który używa echolokacji do znalezienia zdobyczy. Idąc wzdłuż gałęzi, stale i szybko uderza po niej środkowym palcem do 11 razy na sekundę – szybciej niż niektórzy światowej sławy pianiści! Wyjątkowe czucie skóry trzeciego palca zapewnia mu niezwykłe wykrywanie różniących się od siebie drgań powierzchniowych, bez ich istotnego tłumienia. Kierując swoje ogromne uszy do przodu, aj-aj słucha z uwagą odbijających się dźwięków pochodzących z drzewa. Gdy dźwięk wskazuje, że zwierzę znajduje się nad tunelem owada, zaczyna zdzierać ogromne kawałki kory swoimi imponującymi zębami, dopóki nie dostanie się do ofiary. Następnie aj-aj wsadza smukły trzeci palec w otwór i wydobywa nim larwę. Taki sposób wykrywania larw przypomina metodę żerowania dzięciołów, dlatego kiedyś błędnie sądzono, że jest on z nimi spokrewniony. Stukanie służy palczakom także do oceny zawartości mleka w kokosie oraz określania, w jakim punkcie poziom mleka pozwala na przebicie skorupy orzecha. 

Podgrzewany trzeci palec

Interesujące jest, że gdy trzeci palec palczaka zaczyna szukać pożywienia, wyraźnie się rozgrzewa. Naukowcy z Dartmouth University w New Hampshire, analizując obrazy z kamery termowizyjnej, wykazali, że ten wyspecjalizowany palec jest chłodniejszy od pozostałych, jednak w czasie żerowania jego temperatura błyskawicznie podwyższa się o 6 stopni Celsjusza. Przez dziwną budowę anatomiczną (długi i cienki) ma duży stosunek powierzchni do masy, co sprzyja utracie ciepła. Nie ogrzewając go, zwierzę może zaoszczędzić energię. Poza tym na palcu znajduje się mnóstwo wrażliwych zakończeń nerwowych – spadek temperatury może zmniejszać ich wrażliwość, gdy palec nie jest używany. Jest kilka hipotez tłumaczących to zjawisko. Jedna mówi, że doprowadzające ciepłą krew tętnice mogą się rozszerzać i obkurczać. Druga hipoteza zakłada, że odpowiednie wygięcie palca zagina naczynia krwionośne tak bardzo, że nie może przez nie przepływać krew.

Zachowanie

Palczak madagaskarski prowadzi noc­-
ny samotny tryb życia. Spędza nawet 80% nocy na szukaniu pożywienia. W dzień zwija się w kłębek i spędza go w gniazdach, które tworzy w rozgałęzieniach drzew lub splotach lian i gałęzi wysoko w koronach drzew. Jednego gniazda używa kilka dni, po czym się przenosi. Opuszczone gniazdo często zostaje zajęte przez innego osobnika tego gatunku. Aj-aj większość swojego życia spędza na drzewach, choć poruszanie się po ziemi jest dla niego również powszechne. ­Samce mają ogromny zakres terytorium, liczą od 100 do 200 ha, natomiast terytoria samic są znacznie mniejsze, zwykle od 30 do ­50 ha. Zwierzęta zaznaczają swój teren poprzez pocieranie szyi, policzków i okolic odbytu o gałęzie. W ten sposób zapach zostawiony na drzewach ostrzega inne osobniki tego gatunku, aby nie zbliżały się, gdyż mogą zostać zaatakowane.

Rozmnażanie 

Nie ma ustalonego sezonu rozrodczego dla palczaka, trwa on cały rok. Gdy samica jest gotowa do kopulacji, wydaje charakterystyczne dźwięki przypominające wołanie. Ciąża trwa od 160 do 170 dni. Po tym okresie rodzi się jedno młode i pozostaje w gnieździe przez około 2 miesiące. Dopiero później zaczyna sporadycznie je opuszczać. Młody palczak żywi się mlekiem matki przez 7 miesięcy, ale już w 14 tygodniu życia zaczyna jeść pokarm stały przez nią przyniesiony. W odróżnieniu od innych naczelnych gruczoły mlekowe u samic palczaka madagaskarskiego znajdują się w okolicy dolnej pachwiny. Następna ciąża pojawia się dopiero po 2 lub 3 latach, dlatego młode mogą pozostać przy matce nawet 2 lata. Zdarza się, że gdy małe palczaki są bardzo zestresowane, matki noszą je w pysku. Ciekawym faktem jest, że samice mogą rozmnażać się aż do śmierci.

Zagrożenia 

Głównym zagrożeniem dla palczaka madagaskarskiego jest utrata siedlisk oraz polowania. Powszechne wylesianie zagraża wszystkim naczelnym bytującym na Madagaskarze. Lasy są wycinane, aby zrobić miejsce dla rolnictwa. Niektóre gatunki drzew, takie jak Intsia bijuga (z rodziny bobowatych) czy Canarium madagascariensis (kanarecznik madagaskarski), które są ważne w diecie palczaka ze względu na cenne nasiona, ścinane są w celu pozyskania drewna do budowy łodzi, domów czy trumien. W przeciwieństwie do wielu gatunków lemurów, na które poluje się dla pożywienia, aj-aje zabijane są ze względu na wierzenia oraz gdy pojawią się na plantacjach – wtedy uważane są za szkodniki. Jedynym potencjalnym drapieżnikiem, który poluje na palczaki na wyspie, jest fossa – największy ze ssaków drapieżnych wys...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy