Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ochrona środowiska

20 września 2018

NR 11 (Wrzesień 2015)

Monitoring przemian środowiskowych w Bieszczadzkim Parku Narodowym na podstawie występowania gatunków wątrobowców z rodzaju Porella

0 147

Wątrobowce są mniej znaną grupą mszaków. Od mchów różnią się tym, że często są drobniejsze, rosną w mniejszych darniach i z powodu wrażliwości na wysychanie występują w miejscach wilgotnych. W Polsce można je znaleźć głównie w górach, gdzie opady są częstsze niż na niżu. Na niżu najwięcej jest ich na Pomorzu, w okolicy Suwałk i w Puszczy Białowiejskiej, ale i tu występują tylko w miejscach wilgotnych, w pozostałych częściach Polski występują sporadycznie i to tylko nieliczne gatunki. 

Jednym z ważniejszych miejsc, w których mogą występować wątrobowce, jest las. Stanowią w nim integralną cześć zbiorowisk leśnych, choć ich ekologiczne znaczenie dla ekosystemów często jest niedoceniane. Ze środowiskiem leśnym związanych jest wiele gatunków wątrobowców zajmujących zróż­­nicowane siedliska. Na przykład: jedne są związane z warstwą mszystą lasu i rosną bezpośrednio na ziemi – są to tak zwane gatunki epigeiczne, inne występują na murszejącym drewnie – to gatunki epiksyliczne, a jeszcze inne – nazywane epifitami – porastają korę żywych drzew. Na szczególną uwagę zasługują gatunki epifityczne, które są bardzo wrażliwe i przy niesprzyjających warunkach siedliskowych lub klimatycznych zanikają. W Polsce wiele epifitycznych gatunków wątrobowców należy do wymierających lub narażonych na wymarcie i obecnie są rzadkimi lub bardzo rzadkimi gatunkami. Dla zachowania epifitycznych wątrobowców szczególnie ważne są stare naturalne lasy, które przetrwały w jednym miejscu setki lat, gwarantując w ten sposób ciągłość występującej tam populacji. Szczególnie cenne są stare i dobrze zachowane kompleksy leśne o charakterze pierwotnym. W Polsce do nielicznych już tego typu lasów zaliczyć można Puszczę Białowieską. To tutaj na przykład występuje rzadki epifityczny wątrobowiec Porella platyphylla, czyli parzoch szerokolistny.

Nieco częściej epifityczne gatunki można spotkać w górach, a jednym z regionów ich występowania na terenie Polski są bukowe lasy Bieszczadzkiego Parku Narodowego, które zaliczane są do najlepiej zachowanych w Polsce. Znaczne obszary tych lasów zachowały naturalny, a niektóre fragmenty nawet pierwotny charakter. Obecnie są one uważane za jeden z największych w Europie kompleksów pierwotnych i naturalnych drzewostanów bukowych. Pierwotny charakter części tych lasów został częściowo zaburzony na skutek gospodarki leśnej prowadzonej w ubiegłym wieku do momentu objęcia ich ochroną. Bieszczadzki Park Narodowy został utworzony dopiero w 1973 r., następnie dwukrotnie rozszerzany, a w obecnym kształcie istnieje od 1991 r. Stanowi centralną część trójstronnego Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie” utworzonego pod patronatem programu UNESCO [UNESCO 2007]. Dobrze zachowane fragmenty lasów bukowych o pierwotnym charakterze są ostoją wielu gatunków mchów, porostów i wątrobowców często bardzo rzadkich i unikalnych w skali kraju. Badania Kościelniaka [2008] wykazały, że wiele rzadkich gatunków porostów stwierdzonych w latach 60. ubiegłego wieku przetrwało do chwili obecnej, a część gatunków, które w innych rejonach kraju są silnie zagrożone lub uznane za wymarłe, występują tu często i nie są zagrożone lub ich stopień zagrożenia jest niski. Powyższe dane podkreślają ogromne znaczenie, jakie miało utworzenie, a później rozszerzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego dla zachowania rzadkich gatunków mszaków, w tym wątrobowców.


Fot. 1. Porella [K. Buczkowska]

Wiele gatunków wątrobowców ma wąskie nisze ekologiczne, dlatego są roślinami bardzo wrażliwymi na zmiany środowiska, szczególnie na antropopresję i związaną z nią eutrofizację podłoża, zanieczyszczenie czy przesuszenie powietrza, z tego względu mogą służyć do obserwacji przemian środowiska. Skład gatunkowy wątrobowców może być wskaźnikiem trwałości środowiska w nienaruszonym stanie przez długi okres na danym terenie. Zmiany w środowisku zachodzące pod wpływem działalności człowieka powodują, że na niektórych obszarach flora wątrobowców ubożeje – ulega zmianie skład gatunkowy, szereg gatunków zanika, a zostają jedynie gatunki pospolite wskazujące na degenerację terenu. Obniżeniu ulega także zmienność genetyczna rosnących tam gatunków, a zjawisko to przyspiesza lub naraża populacje na wymarcie, a co za tym idzie – wymarcie całych gatunków. Do grupy gatunków, które mogą służyć do monitorowania przemian środowiskowych, należą gatunki wątrobowców z rodzaju Porella. Wieloletnie badania wątrobowców prowadzone w Biesz­­czadzkim Parku Narodowym przez profesora Jerzego Szweykowskiego w latach 50., 80. i 90. oraz dalsze badania autorów obecnej pracy w latach 2008–2014 pozwalają na ocenę zmian występowania gatunków z rodzaju Porella. Okres badań prowadzonych na tym terenie obejmuje czas przed powstaniem Bieszczadzkiego Parku Narodowego oraz ok. 40 lat po jego utworzeniu. Monitoring występowania tych rzadkich gatunków polega na obserwacji i notowaniu istniejącego stanu. Na przykład w 2008 r. na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego zanotowano 56 darni (kolonii) na 17 stanowiskach należących do rodzaju Porella. W latach 2012 i 2014 potwierdzono ich występowanie w tych miejscach oraz znaleziono nowe stanowiska (ryc. 1). Obok obserwacji istniejącego stanu rzeczy robi się też badania genetyczne mające na celu zachowanie w Banku Genów sekwencji DNA. Jest to szczególnie ważne dla gatunków ginących. Uzyskane dane porównuje się z wybranymi okazami...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy