Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ekologia

30 czerwca 2021

NR 45 (Lipiec 2021)

Nie tylko miód

18

Na pytanie, co takiego produkują pszczoły, zdecydowana większość zapewne odpowie, że miód. Rzeczywiście, ten zdrowy i pyszny produkt to najbardziej znany wytwór pszczelej pracy. Jednakże oprócz miodu istnieje jeszcze kilka innych produktów, które warto poznać przez wzgląd na ich niezwykle cenne właściwości. Miód, pszczele mleczko, pyłek, jad, wosk, propolis, pierzga – oto co mają nam do zaoferowania te pożyteczne i pracowite owady.

W Polsce występuje około 470 gatunków pszczół, ale za produkcję miodu i innych pszczelich produktów, którymi dane jest nam się cieszyć, odpowiada jeden – pszczoła miodna (Apis mellifera). A jak wygląda taka pszczela fabryka? W roju (rodzinie) jest jedna pszczoła matka – królowa, której rolą jest wydawanie na świat potomstwa i tym samym zachowanie gatunku. Matka jest unasienniana przez trutnie, które poza tą funkcją nie pełnią już żadnej innej i po spełnieniu swego obowiązku giną. Podczas rozwoju pszczół obserwujemy kolejne stadia: jaja, larwy (czerw), poczwarki i imago, czyli formy dorosłe. Z jaj niezapłodnionych powstają samce – trutnie, z zapłodnionych natomiast matki lub pszczoły robotnice, które stanowią najliczniejszą grupę w rodzinie. Wśród robotnic, w zależności od wieku, są karmicielki larw, woszczarki, strażniczki, porządkowe i zbieraczki. To właśnie zbieraczki przynoszą do ula nektar (lub spadź), który przekazują robotnicom odpowiedzialnym za jego dalszą obróbkę. Wzbogacany jest on m.in. enzymami, kwasami organicznymi, dojrzewa i tak powstaje miód, będący także pokarmem dla samych pszczół. Zasadniczo miód jest kompleksem węglowodanów (60–85%) i wody (12–23%). Z monosacharydów najwięcej jest łatwo przyswajalnej przez ludzki organizm glukozy i fruktozy, z disacharydów – maltozy i sacharozy – a z trisacharydów – melecytozy. Około 10% cukrów w miodzie stanowią oligosacharydy, z których spora część wykazuje właściwości prebiotyczne – mogą stymulować wzrost pałeczek mlekowych, głównie z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium, bytujących w przewodzie pokarmowym człowieka. Ponadto występują w nim niewielkie ilości innych substancji, takich jak: kwasy organiczne (dominuje kwas glukonowy), składniki mineralne, których najwięcej zawierają miody spadziowe (m.in. potas, krzem, sód, żelazo, miedź, magnez), witaminy (B1, B2, PP, B6, B5, H, B9, C, K i śladowe ilości A i D), białka, w które najbogatszy jest miód wrzosowy (albuminy, globuliny, peptony), enzymy pochodzące głównie z gruczołów pszczół (m.in. amylaza, inwertaza, beta-fruktofuranozydaza, oksydaza glukozowa, lizozym), hormony (acetylocholina, cholina). W miodzie wykryto około 50 związków aromatycznych – olejki eteryczne, a ponadto: karetonoidy, flawonoidy, chlorofile, antocyjany. Wymienione substancje mają wpływ na właściwości miodu i jego zastosowanie. Możemy tu wymienić m.in. właściwości antybakteryjne, przeciwgrzybicze, neutralizujące toksyny, przeciwutleniające, wzmacniające i regenerujące organizm po wysiłku fizycznym czy umysłowym. Miód przyspiesza gojenie ran, wspomaga leczenie wrzodów żołądka, chorób wątroby i serca, obniża ciśnienie krwi, działa korzystnie na układ nerwowy, pomaga przy przeziębieniu. Zastosowanie znajduje więc w medycynie – i to nie tylko naturalnej – w kosmetyce i oczywiście, ze względu na walory smakowe, w kuchni. 
Młode pszczoły robotnice mają za zadanie karmienie królowej matki wydzieliną swoich gruczołów, która ma wyjątkowe właściwości. Ta substancja to mleczko pszczele (Royal Jelly). Już w czasach starożytnych ceniono jego właściwości zdrowotne i wykorzystywano w medycynie naturalnej i kosmetyce. Wiadomo, że z jego dobrodziejstwa korzystała m.in. Kleopatra. W czasach współczesnych przeprowadzono liczne badania potwierdzające m.in. wysoką ak­­tywność niektórych składników mleczka pszczele­­­go (peptydów) przeciw bakteriom Gram-dodatnim. Ponadto wiadomo, że Royal Jelly zawiera wiele składników odżywczych pomagających w utrzymaniu dobrego zdrowia. W składzie znajdziemy: wodę (60–70%), węglowodany (11–23%) – gł. fruktoza, glukoza i sacharoza, ale i maltoza, ryboza – pełnowartościowe białka i aminokwasy (9–18%), lipidy (4–8%), składniki mineralne (m.in. K, P, S, Na, Ca, Al, Mg, Zn, Fe, Cu i Mn), witaminy (gł. B5, a także B1, B2, B6, B8, B9, B12, niewiele PP i C). 
W mleczku pszczelim stwierdzono też nieznacz­ne ilości takich sub­­­stancji, jak: bioptery­na, neopteryna, wolne nukleotydy, fosforany, ATP, ADP, AMP, acetylocholina, kwas glukonowy, benzoesowy, jabłko­­wy, cytrynowy i mlekowy. Badania naukowe wykazały, że mleczko pszczele może łagodzić objawy menopauzy, zespołu napięcia przed­miesiączkowego, przyśpieszać gojenie ran, obniżać poziom glukozy u osób z cukrzycą typu 2, wzmacniać układ krwionośny, równoważyć system nerwowy, poprawiać przemianę materii oraz pozytywnie wpływać na ogólną kondycję organizmu.
Pszczoły robotnice transportują do ula także pyłek kwiatowy, czyli męskie ko­mórki rozrodcze produkowane przez roślinę. W jego składzie znajduje się ponad 250 substancji biologicznie aktywnych, a wśród nich: węglowodany, białka oraz znaczne ilości kwasów nukleinowych z przewagą kwasu rybonukleinowego, enzymy, woda, lipidy, a wśród nich niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT): linolowy, g-linolenowy i arachidowy, związki fenolowe: flawonoidy (głównie pochodne kemferolu i kwercetyny), leukotrieny, katechiny i fenolokwasy (kwas chlorogenowy) witaminy, biopierwiastki: makroelementy (wapń, fosfor, magnez, sód i potas) oraz mikroelementy (żelazo, miedź, cynk, mangan, krzem i selen). To powoduje, że jest on uważany za only perfectly complete food i wykazuje, zdaniem naukowców zajmujących się tym tematem, działanie przeciwbakteryjne, przeciwutleniające, hepatoprotekcyjne, chemoprewencyjne i przeciwrakotwórcze, przeciwmiażdżycowe, przeciwzapalne (jego siłę działania przyrównuje się do takich leków przeciwzapalnych jak naproksen), immunomodulujące, hipolipemiczne, odtruwające. Pyłek kwiatowy ma także działanie antyalergiczne – poprzez inhibicję wydzielania histaminy. W kosmetyce popularniejszy jest ekstrakt z pyłku kwiatowego używany do produkcji: kremów, balsamów, toników, maseczek, odżywek, szamponów, mleczek. Kosmetyki z ekstraktem pyłku pszczelego mają działanie: odnawiające (biostymulujące), odżywczo-odnawiające, nawilżające, likwidujące rozszerzone naczynia krwionośne twarzy i ciała, a także wygładzające (spłycające) zmarszczki skóry twarzy, szczególnie pod oczami, oraz kojące i tonizujące na skórę powiek. Z pyłku kwiatowego wytwarzane są również kosmeceutyki (kosmetyki lecznicze), np. do leczenia niektórych chorób skóry twarzy i głowy. Kosmeceutyki z pyłkiem kwiatowym i jego ekstraktem służą do leczenia trądziku pospolitego (infekcja bakteryjna) i łupieżu łojotokowego (infekcja grzybicza) oraz do zapobiegania im.
Pyłek kwiatowy po przetransportowaniu go do ula jest długo i dokładnie ubijany, mieszany z miodem, nektarem i wydzieliną gruczołów pszczelich. W ulu panuje wysoka temperatura (ok. 37°C) sprzyjająca rozwojowi bakterii mlekowych przeprowadzających fermentację pyłku – tak powstaje pierzga, która zwana jest też chlebem pszczelim, bowiem sta­­nowi pokarm dla pszczół. Skład i właściwości pierzgi są jeszcze bogatsze niż pyłku, który sam jest, jak wspomniano, niezwykle drogocenny. W jej składzie znajdziemy: 28 aminokwasów, wszystkie witaminy (A, B, C, D, E, PP, D, K, H), białko, węglowodany, kwasy Omega 3 i Omega 6, kwas mlekowy, mikro- i makroelementy, liczne przeciwutleniacze i enzymy, np. inwertaza, katalaza, pepsyna, trypsyna, lipaza, laktaza. Ponadto, ponieważ pierzga jest pozbawiona otoczki, jaką ma pyłek, jest ona znacznie lepiej przyswajalna przez organizm ludzki – aż w 80% (pyłek 15–20%). Produkt ten doskonale nadaje się do wzmacniania odporności, wspomaga pamięć, koncentrację, łagodzi stany depresyjne, bezsenność, pomaga przy niedokrwistości, stanach zapalnych jelit, nadciśnieniu, wyczerpaniu organizmu. Pierzga jest doskonała w okresie rekonwalescencji po chorobach, operacjach czy antybiotykoterapii. Naprawdę trudno ją przecenić. 
 Pszczoły uszczelniają i dezynfekują swoje gniazdo żywiczną substancją zwaną propolisem (kit pszczeli). Dzięki swoim właściwościom antyseptycznym chroni on rój przed chorobami. Głównymi składnikami propolisu są: żywica (50%–70%), olej i wosk (30%–50%), pyłek kwiatowy (5%–10%) oraz inne związki chemiczne. Substancje uznawane za lecznicze, które są obecne w propolisie, to głównie flawonoidy (np.: chryzyna, tektochryzyna, pinostrobina, pinocembryna), kwasy aromatyczne (np.: cynamonowy, kawowy, ferulowy, benzoesowy, salicylowy, p-kumarowy), związki lotne (geraniol, nerol, farnezol, β-eudesmol, kariofilen, patchulen, skwalen) i inne związki aromatyczne (kumaran, wanilina) oraz węglowodory (eikosan, trikosan, pentakosan, heksadekanol), alkohole triterpenowe (cholinasterol, fukosterol, stigmasterol), enzymy (amylazy, esterazy), biopierwiastki (wapń, magnez, mangan, cynk, cyna, miedź, krzem, żelazo, glin, srebro, sód, potas, chrom, stront) i witaminy (B1, B2, B5, B6, C, D, E, prowitamina A). Propolis znany i wykorzystywany był już w czasach starożytnych, m.in. do opatrywania i leczenia ran, zmian skórnych, owrzodzeń. Starożytni Egipcjanie używali go do balsamowania zwłok. Badania naukowe pokazały, że propolis jest skuteczny w stosunku do bakterii chorobotwórczych Gram-dodatnich, tlenowych i beztlenowych. Także wiele bakterii Gram-ujemnych jest na niego wrażliwych. Potwierdzono  aktywność propolisu wobec gronkowców, dermatofitów, paciorkowców, niektórych grzybów, a także wirusa grypy, opryszczki i wirusa zapalenia opon mózgowych. Jego inne ważne właściwości: immunostymulujące, antyoksydacyjne, hepatoprotekcyjne, antyreumatyczne, hamujące stany zapalne gardła, krtani i jamy ustnej.
 

POLECAMY


Produktem poniekąd ubocznym przy produkcji miodu jest wosk pszczeli wydzielany przez gruczoły woskowe młodszych pszczół robotnic, służący im do budowy plastra. Wosk jest złożoną mieszaniną węglowodorów, wolnych kwasów tłuszczowych, wolnych alkoholi, liniowyc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy