Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

9 marca 2021

NR 43 (Marzec 2021)

Trzmiele – klejnoty wśród pszczół

149

Trzmiele, choć często mylnie nazywane bąkami, są jednymi z większych gatunków należących do rodzimy pszczołowatych. Ekologia i biologia trzmieli została poznana dopiero w XIX wieku przez Frederica Wiliama Lambarta Sladena. W naszym kraju występuje 29 chronionych prawnie gatunków trzmieli, z których 19 znajduje się na Czerwonej Liście Zwierząt Ginących i Zagrożonych. Trzmiele są ważnymi zapylaczami wielu gatunków roślin zarówno użytkowych, jak i dziko żyjących. Intensyfikacja rolnictwa oraz modernizacja gospodarstw rolnych prowadząca do drastycznych zmian w krajobrazie (m.in. utrata wielu naturalnych siedlisk, stosowanie oprysków, uprawy monokulturowe, zmniejszenie liczebności roślin dziko rosnących) spowodowała gwałtowny spadek populacji trzmieli.

Trzmiela rodzina

Życie trzmieli odnawia się z początkiem każdej wiosny. Budzące się z głębokiego snu – hibernacji – matki trzmiele w pierwszej kolejności wyszukują źródła pokarmu bogatego w cukier oraz białko. Idealny pokarm stanowią rośliny wczesnowiosenne i wiosenne, takie jak krokusy, szafrany, stokrotki, kwiaty wierzby. Dzięki bogatemu w źródło białka pokarmowi skurczone jajniki w ciele królowej powiększają się i zaczynają produkować jajeczka. Kolejnym ważnym etapem w życiu każdej trzmielej matki jest wybór miejsca na założenie gniazda. W zależności od gatunku, gniazda trzmiele zakładane są w norach gryzoni, korytarzach krecich, pod stosami kamieni, w martwym drewnie, pod korą, na powierzchni ziemi, w dziuplach, a nawet w zeszłorocznych ptasich gniazdach. Niestety, najrzadszym zajmowanym miejscem przez trzmiele matki są wytworzone przez człowieka trzmiele budki. Co ważne, gniazdo musi się znajdować w pobliżu kwitnącej roślinności, pozwalającej matce w tym pierwszym okresie pozyskać odpowiednią ilość nektaru i pyłku. Gniazdo trzmieli składa się z części zewnętrznej oraz wewnętrznej. Część zewnętrzna tworzy kulistą strukturę pokrytą zarówno materiałem roślinnym, jak i zwierzęcym (pióra, włosy). W trakcie rozrastania się kolonii część zewnętrzna gniazda zostaje pokryta produkowanym przez robotnice woskiem. W części wewnętrznej gniazda matka buduje woskowy garnuszek, w którym przechowuje zebrany nektar oraz kolebkę, w której składa jaja oraz grudkę pyłku. Podczas wysiadywania jaj królowa osłania kolebkę odwłokiem, który dodatkowymi drganiami utrzymuje temperaturę 30°C. Zgromadzony przez królową nektar stanowi dla niej pokarm podczas wysiadywania jaj. Wylęgnięte z jaj larwy odżywiają się zgromadzonym pyłkiem, następnie rosnąc, przędą wokół siebie kokon. Pierwsze pokolenie robotnic jest zdecydowanie mniejsze od następnych pokoleń, co wynika z ograniczonego zapasu pokarmu zebranego przez królową matkę. Od tego momentu budowę garnuszków, gromadzenie pokarmu w postaci nektaru i pyłku oraz budowę woskowych komór i opiekę nad larwami przejmują robotnice. Rolą królowej na tym etapie jest wyłącznie składanie jaj. Liczebność rodziny trzmieli nie jest tak wysoka jak u pszczoły miodnej i wynosi w zależności od gatunku od 40 do 500 osobników.
U trzmieli podobnie jak u pszczoły miodnej obserwujemy zjawisko polimorfizmu płciowego, tj. występowanie kilku form różniących się morfologicznie lub fizjologicznie w obrębie populacji danego gatunku – królowej, robotnic oraz samców. System kast jest regulowany przez królową poprzez składanie zapłodnionych jaj, z których rozwiną się robotnice oraz przyszłe matki lub niezapłodnionych jaj, z których rozwiną się samce. Królowa poprzez wydzielanie specjalnego feromonu z gruczołów żuwaczkowych kontroluje rozwój i wzrost jajników u robotnic. Dodatkowo królowa utrzymuje porządek w gnieździe przez agresywne zachowanie w stosunku do niesfornych robotnic. Wydzielanie feromonu przez królową kończy się w okresie (zwykle w lipcu lub sierpniu), w którym składane są jajeczka zarówno żeńskie, jak i męskie. Przy braku wydzielania tego feromonu z żeńskich jaj powstaną przyszłe matki. Samce są zdecydowanie mniejsze od samic, a ich główną rolą jest przekazanie materiału genetycznego przyszłym matkom. Samce w celu zwabienia samic zaznaczają miejsca zapachem z wydzielin gruczołów żuwaczkowych. Po kopulacji sperma samców zostaje zmagazynowana w zbiorniczku nasiennym do następnej wiosny. Kiedy los samców się kończy, zapłodnione samice wyszukują miejsc do hibernacji.
U robotnic widoczny jest podział pracy. Większych rozmiarów robotnice pracują w „terenie”, zbierając nektar i pyłek z okolicznej roślinności. Jak wykazały badania, robotnica trzmiela jest w stanie wrócić do gniazda z odległości 500–700 m (rekordzistka wróciła do gniazda z odległości 10 km). Robotnice, analizując przestrzeń podczas lotu, zapamiętują szczególne punkty orientacyjne. Dzięki temu są w stanie zlokalizować gniazdo. Przenoszony w wolu przez robotnice nektar jest następnie umieszczany w woskowych garnuszkach. Trzmiele nie produkują typowego miodu jak w przypadku pszczoły miodnej. Zawarty w woskowych garnuszkach nektar po odparowaniu nazywany jest nakropem. Mniejsze rozmiarem robotnice opiekują się gniazdem i wychowywanym potomstwem. W każdym królestwie dochodzi do próby przejęcia władzy przez uzurpatorów. Tak dzieje się również w gniazdach trzmieli, gdzie zaobserwowano agresywne zachowania robotnic w stosunku do matki. Badacze zaobserwowali następujące typy zachowań: specyficzne brzęczenie robotnic sygnalizujące matce, że chcą zająć jej miejsce, tzw. buzzing; wibracje skrzydłami, tzw. huming; żądlenie i ataki; rabowanie i zjadanie jajeczek; połączona walka pomiędzy samicami, tzw. pumping.

POLECAMY

Czy trzmiele żądlą?

Trzmiele należą do jednych z najłagodniejszych owadów. Ich temperament w przeciwieństwie do os czy pszczoły miodnej jest łagodny, a żądlą w ostateczności. Żądło robotnicy trzmieli charakteryzuje się inną budową niż u pszczoły miodnej. U pszczoły miodnej żądło ma charakterystyczne ząbki w jego końcowej części. Po wbiciu się w skórę ząbki blokują wyjęcie żądła z ciała ofiary. Próbując wyciągnąć żądło, pszczoła miodna wyrywa cały aparat żądłowy wraz z niektórymi narządami wewnętrznymi, kończąc swój żywot. Trzmiele nie mają owych ząbków, tym samym z łatwością wyciągają żądło, nie ginąc przy tym.

Wrogowie trzmieli – pasożyty i drapieżniki

Trzmiele mają swoich wrogów, do których należy cała gama pasożytów i drapieżników. Do głównych pasożytów trzmieli należą wirusy powodujące paraliż, pierwotniaki (np. sporowiec trzmieli) osłabiające kondycję i prowadzące do śmierci, nicienie (głównie Sphaerularia bombi) infekujące królowe i przyszłe matki, prowadząc do ich sterylizacji, roztocze żyjące zarówno w gniazdach, jak i na samych trzmielach, przenoszące choroby wirusowe oraz parazytoidy należące do rzędu błonkówek, składające jaja do wnętrza ciała dorosłych osobników trzmieli. Starsze pozycje literatury podają przypadki zjadania trzmieli przez płazy, gady i ryby. Specjalistą w zjadaniu trzmieli są dzierzby, które, chwytając trzmiela za końcówkę odwłoka, pocierają swoją zdobycz o gałązki w celu pozbycia się jadu. Dzierzby znane są z n...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy