Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

9 listopada 2021

NR 47 (Listopad 2021)

Wiewiórka, ale czy na pewno pospolita?

0 15

Charakterystyka gatunku 

Wiewiórka pospolita jest doskonale znanym i rozpoznawalnym gatunkiem należącym do gryzoni. Zasięg jej występowania obejmuje tereny leśne od Europy aż po Azję. Ze względu na mniejszą presję drapieżników i dodatkowe źródło pokarmu, wiewiórka pospolita doskonale przystosowała się do życia w mieście. W miastach wiewiórka osiedla się na terenach parków miejskich czy w większych kompleksach zadrzewień, np. cmentarzach. W jej naturalnym środowisku, stanowiącym lasy iglaste i mieszane, prowadzi dzienny tryb życia. Zwierzę to aktywne jest przez cały rok, nawet w okresie zimy. Wiewiórka większość swojego czasu spędza w koronach drzewa, przemieszczając się głównie po gałęziach. Za schronienie służą jej dziuple drzew, które dodatkowo uzupełnia mchem i porostami. W koronach drzew buduje kuliste gniazda z gałęzi, traw i mchu, czasem z dodatkiem igliwia czy materiału pochodzenia zwierzęcego jak pióra czy włosy. Jeden osobnik może budować do kilku gniazd, które pełnią różne funkcje, np. magazyn pokarmu, schronienie dla młodych. W przypadku zagrożenia samica wiewiórki jest w stanie przenieść młode do innego gniazda w celu zmylenia drapieżnika. Ruja u wiewiórki pospolitej rozpoczyna się w lutym i trwa do lipca. Zdolność do rozrodu osiągają po 10. miesiącu życia. W tym czasie jedna samica jest w stanie urodzić od jednego do trzech miotów. Po 40-dniowej ciąży samica wydaje na świat od 3 do 5 młodych. Liczba miotów w danym roku jest związana z dostępnością pokarmu poprzedniej jesieni, głównie nasion drzew. Młode już po 2 miesiącach rozpoczynają samodzielne życie. Do naturalnych drapieżników wiewiórki należą m.in. kuna leśna, jastrząb zwyczajny czy puchacz zwyczajny, a w środowisku miejskim koty. 

POLECAMY

Za schronienie służą wiewiórce dziuple drzew, które dodatkowo uzupełnia mchem i porostami. W koronach drzew buduje kuliste gniazda z gałęzi, traw i mchu, czasem z dodatkiem igliwia czy materiału pochodzenia zwierzęcego jak pióra czy włosy.

Dieta i siedlisko

Podstawą diety wiewiórki są nasiona i owoce roślin, szczególnie w okresie jesienno-zimowym wiewiórka preferuje nasiona drzew iglastych (sosny zwyczajnej, modrzewia europejskiego czy świerka pospolitego), dodatkowo swoją dietę uzupełnia nasionami leszczyny, buczyny, pąkami drzew i grzybami. Okazyjnie zjada także pokarm pochodzenia zwierzęcego, w skład którego wchodzą owady, jaja i pisklęta ptaków. Wiewiórka pospolita nie preferuje żołędzi zarówno gatunków rodzimych, jak i obcego dębu czerwonego. Powodem jest wysoka zawartość gorzkich związków – tanin, których trawienie u tego zwierzęcia jest utrudnione. Wiewiórki znane są z gromadzenia zapasów na zimę. Swoje zapasy umieszczają głównie w pojedynczych skrytkach w ziemi, przyczyniając się do aktywnego rozprzestrzeniania nasion. Zebrane zapasy mogą być także gromadzone w dziuplach drzew oraz w zbudowanych kulistych gniazdach. Wiewiórki znane są z żerowania na szyszkach drzew iglastych.

Fot. 1. Głównym pokarmem wiewiórki pospolitej w okresie jesienno-zimowym są nasiona drzew leśnych.
Na zdjęciu widoczny osobnik z szyszką świerka pospolitego
Fot. 2. Wiewiórka pospolita żerująca na nasionach słonecznika
Fot. 3. W miastach wiewiórki korzystają także z pokarmu umieszczonego w karmnikach dla ptaków.
Na zdjęciu widoczny osobnik wiewiórki pospolity oraz bogatka zwyczajna 

Dzięki odpowiedniej budowie uzębienia są w stanie usuwać jeszcze nieotwarte łuski szyszek, pozyskując nasiona. Charakterystyczna, leżąca na ziemi, duża liczba objedzonych szyszek świadczy o preferencji tego miejsca w okresie jesienno-zimowym przez wiewiórkę. Jednakże nie tylko ilość pokarmu ma znaczenie przy wyborze odpowiednich miejsc do żerowania. Jak pokazują badania naukowe, wiewiórka pospolita zarówno na niżu polski, jak i w górach preferuje żerować w starszych drzewostanach sosnowych lub świerkowych o niewielkim udziału warstwy podszytu, gdzie pokrycie koron drzew jest wysokie. 

Fot. 4. Wiewiórka pospolita występuje też w odmianie barwnej czarnej.
Często te osobniki są mylone z wiewiórką szarą 

Zmiany klimatu i obce gatunki

Chociaż w naszym kraju liczebność wiewiórki jest na stałym poziomie, to dane o jej liczebności z Finlandii i północno-zachodniej Rosji wskazują na spadek populacji wiewiórki pospolitej w ciągu ostatnich 17 lat. Jedną z przyczyn tego spadku jest występowanie coraz cieplejszych zim, co ma swoje konsekwencje w rozregulowaniu naturalnych procesów w środowisku naturalnym. 

Podstawą diety wiewiórki są nasiona i owoce roślin, szczególnie w okresie jesienno-zimowym wiewiórka preferuje nasiona drzew iglastych (sosny zwyczajnej, modrzewia europejskiego czy świerka pospolitego), dodatkowo swoją dietę uzupełnia nasionami leszczyny, buczyny, pąkami drzew i grzybami. 

Mogłoby się wydawać, że wraz ze wzrostem temperatury populacja wiewiórki zanotuje progres. Wpływać na to mogą cieplejsze zimy, które zmniejszą śmiertelność młodego pokolenia oraz zwiększą dostępność pokarmu w postaci szyszek. Jednak badania przeprowadzone na terenie Finlandii i północno-zachodniej Rosji pokazały trend zupełnie odwrotny. W regionach, gdzie średnia temperatura w zimie jest niska, a tempo podnoszenia średniej temperatury zimy jest szybsze, populacja odnotowała spadki. Odkrycia te dostarczają dalszych dowodów na to, że wbrew oczekiwaniom zmiana klimatu nie jest korzystna dla wiewiórki rudej. Jako powód tych niekorzystnych zmian autorzy podają chociażby większą konkurencję wewnątrz i międzygatunkową, większą liczbę drapieżników oraz wyższe ryzyko wystąpienia czynnika chorobotwórczego dla samych wiewiórek bądź ich pokarmu. Wszystkie te aspekty występujące pojedynczo lub masowo przyczyniają się do spadku liczebności omawianego gatunku. 

Innym zagrożeniem jest pojawienie się inwazyjnego gatunku wiewiórki szarej. Ten pochodzący ze wschodniej części Ameryki Północnej gatunek, który został introdukowany w Wielkiej Brytanii w 1876 r., w Irlandii w 1911 r. i we Włoszech w 1948 r., wywarł po­­waż­­­ny negatywny wpływ na lokalne ekosystemy, szczególnie poprzez zastąpienie rodzimej wiewiórki rudej w dużej części Wielkiej Brytanii, Irlandii i części północnych Włoch poprzez rywalizację o zasoby i przenoszenie chorób. W krajach tych spowodował gwałtowny spadek liczebności populacji wiewiórki pospolitej. Jako powód tego stanu rzeczy podaje się chociażby wypieranie wiewiórki pospolitej z jej naturalnych siedlisk, co związane jest z inną strategią żerowania, a także przenoszenie śmiertelnego wirusa, którego nosicielem są wiewiórki szare. Świetnym przykładem wpływu mogą być badania przeprowadzone przez włoskich naukowców. Zbierali oni dane o obecności/nieobecności obu gatunków na terenie Włoch. Zebrane dane zostały naniesione na siatkę kwadratów o rozmiarze 2/2 km. Po przeanalizowaniu materiału stwierdzono, że od 1970 do 2010 r. wiewiórka pospolita wyginęła na 62% powierzchni (kwadratów 2/2 km.) i została zastąpiona przez wiewiórki szare (62% odpowiada powierzchni ok. 1689 km2). Innym potencjalnym negatywnym wpływem inwazyjnych wiewiórek szarych jest drapieżnictwo europejskich ptaków lęgowych. Wpływ tego ssaka na rodzime ekosystemy przyczynił się do podjęcia szeregu działań mających na celu minimalizację szkód. Doprowadził do wymienienia w brytyjskim planie działania na rzecz różnorodności biologicznej wiewiórki pospolitej i korzystania przez nią z ochrony prawnej. Dlatego długofalowe zarządzanie siedliskami wiewiórek pospolitych jest obecnie kluczowym celem brytyjskiej strategii na rzecz zachowania tego gatunku. Podobne kroki podjęli Włosi. W 1997 r. Narodowy Instytut Przyrody we współpracy z Uniwersytetem w Turynie opracował plan działania mający na celu wytępienie amerykańskiej wiewiórki szarej z Włoch. 

Fot. 5. Wiewiórki pospolite większość swojego czasu spędzają w koronach drzew

Co jest kluczem w ochronie wiewiórki pospolitej

Utrata siedlisk i fragmentacja kraj­obrazu stanowią istotne zagrożenie dla wiewiórki pospolitej w wielu regionach Europy niezależnie od występowania wiewiórki szarej. Zarządzanie krajobrazami leśnymi i opracowywanie długoterminowych strategii na obszarach, na których nie występują jeszcze wiewiórki szare, stanowi kluczowe wyzwanie w ochronie tego gatunku. Wiewiórki pospolite bardzo dobrze przystosowały się do bytowania w lasach iglastych i korzystania z ich zasobów pokarmowych. Wiele badań wykazało istotne znaczenie struktury drzewostanu w selekcji siedliski przez wiewiórkę pospolitą. Zwrócenie uwagi na konkretne cechy drzewostanu może pomóc w lepszym zrozumieniu behawioralnych decyzji podejmowanych przez wiewiórki pospolite. Długoterminowa gospodarka leśna jest kluczowym punktem strategii ochrony wiewiórek na Wyspach Brytyjskich i w inn...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy