Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ekologia

5 listopada 2020

NR 41 (Listopad 2020)

Wybiórczość siedliskowa zwierząt w lasach

139

To, gdzie żyją organizmy, zależne jest od wielu czynników biotycznych i abiotycznych. Wybór siedliska to zbiór złożonych zachowań, które gatunek rozwinął wśród osobników w populacji w celu zapewnienia ich dostosowania (ang. fitness). Poznanie, jakie elementy środowiska wpływają na wybiórczość siedliskową dokonywaną przez zwierzęta, jest ważnym aspektem pozwalającym lepiej zrozumieć ekologię danego gatunku, ale także niwelować konflikty z człowiekiem.

Co to jest siedlisko?

Siedlisko w szerokim rozumieniu określane jako habitat jest to kompleks specyficznych warunków środowiskowych obejmujących zasoby biotyczne i abiotyczne, w których osobniki danego gatunku znajdują najdogodniejsze warunki życia. Każdy gatunek i każda populacja ma swoje własne wymagania siedliskowe. Prościej siedlisko możemy zdefiniować jako zbiór niezbędnych zasobów w przestrzeni i w czasie dla danej populacji.
Wybór siedliska ma szczególne znaczenie dla przetrwania danego gatunku w danym ekosystemie. Na wybór danego siedliska wpływa jego jakość, która jest różnie rozpatrywana według wymagań danego gatunku. Jakość siedliskowa zależna jest od takich czynników, jak: zasobność pokarmowa, dostępność kryjówek, dostępność miejsc do rozrodu i wychowania potomstwa. Dodatkowo interakcje wewnątrz- i międzygatunkowe, w szczególności presja drapieżników i konkurencja o zasoby, mogą kształtować jakość siedliska. 
W wyniku wzmożonej działalności człowieka wiele naturalnych siedlisk zostaje zniszczonych lub drastycznie zmodyfikowanych, tworząc tym samym nowe siedliska charakteryzujące się innymi zasobami. Dlatego tak ważnym aspektem w ochronie gatunków zagrożonych jest zachowanie i ochrona ich naturalnych bądź też półnaturalnych siedlisk, w których osobniki danej populacji mogą żyć i się rozmnażać. 

POLECAMY

Las jako siedlisko 

Las jest miejscem życia wielu gatunków płazów, gadów, ptaków, ssaków czy zwierząt bezkręgowych. Wiele prac naukowych wskazuje, że zasoby pokarmowe, a także struktura drzewostanu są ważnymi czynnikami wpływającymi na wybiórczość siedlisk w środowisku leśnym. Zrozumienie, które elementy środowiska leśnego (tj. wiek drzewostanu, pokrycie i różnorodność gatunków roślin, występowanie martwego drewna) wpływają na wybór siedlisk gatunków tam żyjących, stanowi ważny punkt podparcia w zarządzaniu siedliskami leśnymi i zachowaniu kompromisu pomiędzy działalnością człowieka a dziką przyrodą. Elementy siedliska zapewnione w obrębie lub pomiędzy drzewostanami (zespół większej liczby drzew o charakterystycznej strukturze wiekowej) mogą mieć znaczący wpływ na liczebności i rozmieszczenie gatunków zwierząt. Przykładem jest wybiórczość zimowych siedlisk pokarmowych wiewiórki pospolitej (Sciurus vulgaris). Wiewiórka pospolita jest pospolitym gatunkiem występującym zarówno w lasach, jak i w środowisku miejskim. Jednak w omawianym przykładzie skupimy się na naturalnym obszarze jej bytowania, czyli lesie. Nasiona drzew iglastych stanowią główny pokarm tego gatunku w okresie zimowym. Spacerując w okresie jesienno-zimowym w lesie iglastym, możemy natknąć się na liczne charakterystycznie obgryzione szyszki sosny zwyczajnej, świerka pospolitego czy modrzewia europejskiego. Odwiedzając różne drzewostany sosnowe czy świerkowe możemy zauważyć, że w niektórych miejscach liczba zgryzów zdecydowanie różni się. Świadczy to o wyraźnej preferencji mikrosiedliskowej danego drzewostanu przez wiewiórkę pospolitą. Jak wykazały badania przeprowadzone w drzewostanach sosnowych w Wielkiej Brytanii, wiewiórka pospolita preferowała żerowanie w miejscach charakteryzujących się dużą liczebnością drzew o zwartej koronie. Inne badania również przeprowadzone w tym samym typie drzewostanu w Polsce wykazały dodatkowo, że wiewiórki preferują żerowanie na osobnikach sosny zwyczajnej rosnących na skraju drzewostanów w miejscach o niewielkim pokryciu warstwy podszytowej. Kolejnym przykładem jest preferencja siedlisk przez głuszce. Starsze drzewostany iglaste charakteryzujące się luźną i przerwaną warstwą koron, stanowią idealne siedlisko dla żerujących głuszców, które w okresie zimowym odżywiają się głównie szpilkami drzew iglastych. Dodatkowo otwarta przestrzeń zapewnia głuszcom lepszą widoczność w zlokalizowaniu potencjalnych drapieżników. 
Dzięki wiedzy dotyczącej preferencji siedliskowej przez określone gatunki zwierząt, leśnicy czy też biolodzy terenowi są w stanie wytypować odpowiednie strefy ochronne, których celem jest zapewnienie bezpieczeństwa chronionych zwierząt, a także minimalizowanie konfliktów w relacji z człowiekiem. Dotyczy to na przykład grupy dużych ssaków drapieżnych występujących w polskich lasach (ryś Lynx lynx, niedźwiedź brunatny Ursus arctos, wilk Canis lupus). 

Jak badać wybiórczość siedlisk?

Jedną z najbardziej wiarygodnych technik badawczych pozwalającym na monitorowaniu aktywności zwierząt jest telemetria. Technika ta pozwala na bardzo precyzyjne określenie lokalizacji danego osobnika (posiadającego nadajnik GPS-GSM). Późniejsza analiza danych przesyłanych przez nadajnik pozwala na określeniu miejsc ich przebywania pod kątem odpoczynku, żerowania i przemieszczania się. Dzięki telemetrii GPS możliwe jest bardzo precyzyjne określenie preferencji siedliskowej badanych osobników oraz monitorowania ich populacji w czasie i przestrzeni. Inną z metod jest monitorowanie na wyznaczonym obszarze, śladów aktywności badanego gatunku – ślady i tropy. Ślady po pozostałości żerowania zwierząt roślinożernych są ważną wskazówką pozwalającą określić, że dane siedlisko jest przez nie wykorzystywane. Świeże ślady żerowania w postaci nadgryzionych części pnia świadczą o obecności bobra europejskiego w danym środowisku. Natomiast duże ilości wykutych szyszek o charakterystycznym zniszczeniu świadczą o obecności kuźni dzięcioła dużego, czyli otworu w pniu lub grubej gałęzi, w których dzięcioł umieszcza szyszkę w celu wydobycia z niej nasion. W przypadku określania preferencji siedliskowej na podstawie tropów, najczęściej stosuje się metodę transektową, czyli wytypowaniu kilkumetrowych bądź kilkukilometrowych odcinków na wyznaczonych obszarach, na których dokonuje się zliczeń tropów zwierząt. Niestety w celu dokonania oceny, czy dany fragment siedliska jest bardziej preferowany od drugiego, wymagane jest kilkukrotne przejście wytypowanych obszarów. Do innych technik wykorzystywanych przy ocenie wybiórczości siedlisk czy samej aktywności...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy