Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru

15 stycznia 2021

NR 42 (Styczeń 2021)

Delfiny wód słodkich

150

Delfiny i ludzie

Od niepamiętnych czasów delfiny fascynowały ludzi, a liczne tego dowody przetrwały do dziś w sztuce i literaturze. W utworach pisarzy i doniesieniach historyków znajdujemy wiele anegdot podkreślających przyjazny stosunek tych zwierząt do ludzi. Pisali o nich także Ezop i Homer, Plutarch, Pliniusz Starszy i Młodszy, a Herodot przytacza opowieść o śpiewaku Arionie uratowanym przez delfiny oczarowane jego śpiewem. Często uważano je nawet za stworzenia boskie, za dusze odrodzone po śmierci ludzi. Arystoteles w swej Historii naturalnej zwierząt zaliczył delfiny do ssaków, pisząc, że „zamiast skrzeli mają otwór oddechowy, rodzą żywe młode, mają także mleko i karmią nim swoje młode, jak długo są one małe”.
Sporo miejsca poświęca się w literaturze międzygatunkowym kontaktom (człowiek – delfin), wyrażanym głównie we wspólnych polowaniach na ryby, skorupiaki, a nawet inne ssaki. Opisana została współpraca orek w polowaniach na humbaki, butlonosów i delfinów zwyczajnych na sardynki, sardele i inne ryby ławicowe. Temat to tak szeroki, że powinniśmy mu poświęcić znacznie więcej miejsca i nawet być może kiedyś to uczynimy. Tym razem chcielibyśmy zainteresować Państwa grupą, nawet jak na delfiny, niezwykłą.

POLECAMY

Zarys budowy

Delfiny rzeczne – bo o nich mowa – to grupa w pełni wodnych ssaków, które żyją wyłącznie w wodach słodkich lub też czasowo w słonawych. Współczesne delfiny rzeczne systematycy umieścili w dwóch nadrodzinach Platanistoidea i Inioidea. To ssaki zaskakujące, bo już przy pierwszym spotkaniu z delfinami rzecznymi nasuwa się nieodparte wrażenie swoistej karykatury znanych z nieco innych kształtów i proporcji ciała delfinów morskich i oceanicznych. Delfiny słodkowodne mają charakterystyczne wydatne czoła, znacznie wydłużone dzioby, przydatne do łapania ryb w plątaninie podwodnych korzeni i gałęzi lub do wydłubywania skorupiaków z dennego mułu. Szerokie płetwy piersiowe, duża płetwa ogonowa i uwsteczniona płetwa grzbietowa (większa utrudniałaby przedzieranie się w ciasnych, podwodnych przestrzeniach) pozwalają na szybkie przyspieszenia, choć nie pływają szybko na dłuższych dystansach.
Są stosunkowo małe w porównaniu do ich słonowodnych kuzynów (od 1,5 do 2,8 m), mają ruchomy odcinek szyjny kręgosłupa (mogą odchylać głowę nawet pod kątem prostym), mają zdecydowanie słabszy wzrok (lub w ogóle wzrok uwsteczniony), ale za to równie doskonały, jeśli nie sprawniejszy, system echolokacyjny. Powyższe cechy to efekt przystosowawczy do ich zgoła odmiennego środowiska życia. W rzekach bowiem bywają silne prądy, woda mętna i niezbyt głęboka.

Gatunki delfinów rzecznych

Systematyka delfinów rzecznych jest dość skomplikowana. Korzystamy z tej nawiązującej bezpośrednio do ich ekologii.

GATUNKI DELFINÓW TYPOWO RZECZNYCH

  • Inia amazońska (Inia geoffrensis) – to największy spośród rzecznych delfinów. Żyje głównie w dorzeczach Amazonki i Orinoko.
  • Inia boliwijska (Inia boliviensis) – niedawno sklasyfikowana jako odrębny gatunek. Wcześniej jako podgatunek inii amazońskiej. W porównaniu do swojego kuzyna, delfina amazońskiego (Inia geoffrensis), delfin boliwijski ma więcej zębów, mniejszą czaszkę i dłuższe ciało.
  • Tonina mała (Pontoporia blainvillei) – występuje w rzece La Plata, ale także w obszarach przybrzeżnych Atlantyku, zwłaszcza w słonawych estuariach.
  • Delfin gangesowy (Platanista gangetica) – żyje w Gangesie. W Bangladeszu i Nepalu nazywany jest „suzu”, a delfin indusowy (Platanista gangetica minor) to podgatunek zasiedlający obecnie tylko 1000-kilometrowy odcinek samej rzeki Indus i kilka kanałów łączących między zaporami Jinnah i Kotri; w Pakistanie zwany „bhulan”.

 

GATUNKI EURYHALICZNE – ŻYJĄCE ZARÓWNO W RZEKACH, JAK I W WODACH SŁONYCH

  • Sotalia amazońska (Sotalia fluviatilis) – jedyny przedstawiciel Delphinidae, który pływa w wodzie słodkiej. Zamieszkuje te same rzeki co inia amazońska. Inne podgatunki bytują stale w przybrzeżnych wodach słonych. Nierzadko razem polują – wykazując współpracę międzygatunkową.
  • Sotalia przybrzeżna (Sotalia guianensis) – wcześniej uznawana za podgatunek sotalii amazońskiej.
  • Morświnek bezpłetwy (Neophocaena phocaenoides) – preferuje ciepłe wody słodkie i morskie wzdłuż południowych wybrzeży Azji aż do Japonii, i dalej na południe od Półwyspu Malajskiego po Sumatrę i Jawę. Preferuje obszary mieszania się wody słodkiej ze słoną. W Jangcy stwierdzono jego obecność w odległości aż 1600 km od ujścia rzeki.
  • Oreczka krótkogłowa (Orcaella brevirostris) – występuje w przybrzeżnych wodach Azji ­Południowo-Wschodniej i Oceanii. W poszukiwaniu pokarmu potrafi wpłynąć w górę rzek (Mekong, Makaham, Irawadi) nawet do 1000  km od jej ujścia! Spotykana nawet w jeziorze Songkhla. Występuje pięć subpopulacji, wszystkie krytycznie zagrożone.

 

GATUNEK DELFINA TYPOWO RZECZNEGO, UZNANY ZA WYMARŁY

  • Delfin chiński (Lipotes vexillifer) – występował wyłącznie w rzece Jangcy, w tym rejonie zwano go „baiji”. Niestety od 2002 r. nie zaobserwowano tam ani jednego osobnika.

Słabszy marketing

By zrozumieć fascynację delfinami, proponujemy krótką podróż w czasie. Cofnijmy się o cztery dekady, w okres młodości autorów tego tekstu. Lata 80. XX w. to wielki boom, prawdziwa era delfinów, wrzawa w mediach, literaturze i filmie (przypomnijmy choćby te najbardziej znane: Biały delfin Um, The Killer Whale, Le grand bleu, Seaquest, Flipper). To właśnie media niejako wdrukowują nam obraz zwierzęcia o niezwykłych cechach: inteligentnego, szybko pływającego, pięknego, żyjącego w niebezpiecznym i fascynującym dla człowieka środowisku, a przy tym często dobrowolnie ofiarowującego człowiekowi pomoc, przyjaźń i współpracę. Ta wręcz gwiazdorska popularność w szerokich kręgach społecznych nie jest jednak równoważna z rzetelną wiedzą. W świadomości przeciętnego odbiorcy informacji określenie „delfin” odnosi się praktycznie do dwóch gatunków: delfina pospolitego i butlonosa. To przecież gatunki znane z delfinariów, które właśnie wtedy powstawały w Europie, albo nawet z okazjonalnej wycieczki po morzu. Praktycznie wyłącznie w oparciu o delfiny morskie tworzy się wszelkie programy badawcze, terapeutyczne, edukacyjne propagujące ochronę środowiska i zasobów naturalnych.
Czy może to jest właśnie ten moment, w którym nauka zapomniała wspomnieć o egzystencji jaki...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy