Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pomysł na lekcję

18 czerwca 2018

NR 27 (Maj 2018)

Dlaczego ptaki wbudowują śmieci w gniazda?

390

✔ Cele szczegółowe:

- Uczeń zna podstawową biologię rozrodu ptaków oraz funkcję i różnorodność ptasich gniazd. 

- Uczeń zna zagrożenia dla ptaków wynikające z obecności śmieci w środowisku.

✔ Umiejętności: 

- Uczeń potrafi wykorzystać wiedzę w praktyce, poprawnie reagować i pomagać ptakom.

✔ Podstawy: 

- Uczeń nie wyrzuca odpadów do środowiska.

- Uczeń aktywnie zapobiega śmieceniu.

✔ Środki dydaktyczne:

- Instrukcje dla uczniów.

- Pogadanka.

- Burza mózgów. 

Tok lekcji:

Na zasadach pogadanki uczniowie zapoznają się z globalnym problemem gospodarowania odpadami. 

Populacja Unii Europejskiej produkuje rocznie ponad 2 tys. mln ton odpadów, z czego tylko 32% podlega segregacji i recyklingowi (dane statystyczne UE). Znaczna ilość odpadów gromadzona jest na otwartych wysypiskach śmieci, bez dalszych planów gospodarowania. Problem masowej produkcji odpadów skutkujący coraz większym zanieczyszczeniem środowiska jest globalny i znacząco wpływa na zwierzęta.

Zwierzęta nauczyły się korzystać z otwartych wysypisk śmieci, traktując je na przykład jako nowe źródło pokarmu. Kuny, lisy, szopy pracze oraz inne drapieżniki chętnie korzystają z pozostawionych przez człowieka resztek. Ludzkie jedzenie jest bogatsze w węglowodany, tłuszcze i białka, więc stanowi atrakcyjne źródło pokarmu. Co ciekawe, wraz ze zwiększającym się zanieczyszczeniem środowiska ptaki i ssaki korzystają ze śmieci do budowy gniazd. 

Najstarsze przesłanki o wykorzystywaniu śmieci do budowy gniazd przez ptaki pochodzą z lat 30. XX wieku, od tamtej pory naukowcy obserwują znaczące rozpowszechnienie się tego zachowania wśród różnych gatunków, w praktycznie wszystkich środowiskach na świecie. Na zasadzie burzy mózgów uczniowie zastanawiają się, dlaczego ptaki wbudowują śmieci w gniazda. Powodów jest kilka.

Wraz z modernizacją rolnictwa, wzrostem wielkopowierzchniowych upraw i monokultur dostępność naturalnych materiałów gniazdowych (patyki, gałązki, trawy, włosy zwierząt gospodarskich) maleje. Materiały pochodzenia antropogenicznego, takie jak sznurek polipropylenowy (wykorzystywany do wiązania słomy, siana) czy folia (wykorzystywana do przykrywania upraw warzywnych) stały się bardzo atrakcyjnym i często używanym budulcem gniazd. Sznurek jest wytrzymały, może wzmocnić strukturę gniazda. Folia może poprawić izolację termiczną. Przykładowe gatunki, które wykorzystują śmieci w budowie to: bocian biały, gąsiorek, kos. Niestety używanie sznurków i innych materiałów często wiąże się z niebezpieczeństwem dla piskląt. Pisklę szybko rośnie, a przez zaplątanie jego nogi lub skrzydła mogą ulec autoamputacji, co zazwyczaj prowadzi do śmierci pisklęcia.

Niektóre gatunki, np. altannik lśniący budują coś na kształt altanek: struktury z trawy, patyków i kwiatów, piór czy śmieci (np. niebieskich zakrętek od butelek wody). Ptaki, które budują atrakcyjniejsze altanki (lepiej przyozdobione), mają większe szanse u samic.

Ptaki używają aromatycznych roślin czy ziół do budowy gniazd w celu ochrony piskląt przeciw patogenom, np. pasożytom. Na przykład sikora modra używa do wyścielenia niecki gniazda lawendy (Lavandula stoechas), mięty wonnej (Men­­-
tha suaveolens), kocanki włoskiej (Heli­chrysum italicum) i krwawnika lubczykolistnego (Achillea ligustica). Zioła te działają przeciwbakteryjnie. Wróble do­-
mowe w Meksyku wbudowują niedopałki papierosów w gniazda, co powoduje, że krótkoterminowo liczba ektopasożytów (pasożytów zewnętrznych) jest mniejsza, lecz długoterminowo – substancje toksyczne z niedopałków (ponad 400 różnych substancji!) wpływają genotoksycznie (substancje rakotwórcze reagują z kwasem deoksyrybonukleinowym piskląt), co skutkuje słabszą kondycją piskląt.

Następnie nauczyciel podczas pogadanki (najlepiej na przykładzie eksponatów gniazd lub ich zdjęć. Gniazda małych ptaków można zbierać po zakończonym okresie lęgowym) omawia budowę i róż­norodność gniazd. Ptasie gniazdo składa się z dwóch części – niecki i części strukturalnej. Do niecki składane są jaja, z których wykluwają się pisklęta, materiały używane w niecce często biorą udział w termice gniazda, np. mech – zmniejsza wilgotność (np. sikory, zięba zwyczajna). Różnorodność ptasich gniazd jest ogrom­na, zdecydowanie pta­­ki możemy zaliczyć do jednych z naj­lepszych architektów w świecie zwierząt. Możemy zaobserwować: gnia­z­­­da zabudowane, z otworem wlotowym, zwisające z gałęzi (w Polsce tylko remiz buduje takie gniazda, do XIX wieku chłopi używali tych gniazd jako bucików dla dzieci), typowe gniazdo przypominające koszyk (większość krajowych gatunków), gniazdo w wydrążonej jamie w ziemi (np. zimorodek, kiedyś uważano, że rodzi się w ziemi, stąd pochodzi jego nazwa), gniazda w dziupli (np. dzięcioły, wiele innych gatunków również korzysta z dzięciołowych dziupli – siniaki, szpaki, sowy, kowaliki), gniazda unoszące się na wodzie (np. perkozy, łyski). W niektórych przypadkach zachowanie ulega zmianie, np. gołębie miejskie budują bardzo ubogie w ­materiały gniazda (zob. ­zdjęcie nr 1). Warto zwrócić uwagę, że nie wszystkie pisklęta opuszczają...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy