Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z praktyki szkolnej

2 października 2018

NR 10 (Lipiec 2015)

Jak ciekawie mówić o drzewach, aby uczniowie słuchali?

221

Drzewa są roślinami obecnymi w naszym codziennym życiu każdego dnia. Mijamy je w drodze do pracy, do szkoły. Przyzwyczailiśmy się do obecności drzew do tego stopnia, że ich nie zauważamy. Przemiany społeczne, rozwój gospodarczy przyczyniły się do tego, że coraz rzadziej mamy kontakt ze środowiskiem naturalnym. Niejednokrotnie uczniowie mają możliwość zetknięcia się z zagadnieniami szeroko rozumianej przyrody wyłącznie na zajęciach w szkole. Przed nauczycielami stoi trudne zadanie polegające na tym, aby w krótkim czasie zainteresować uczniów światem ożywionym i nieożywionym.

Niejednokrotnie duże zaangażowanie nauczycieli i chęć przybliżenia uczniom otaczającego świata jest ograniczona możliwościami czasowymi i finansowymi. Wiadomym jest, że idealnym rozwiązaniem jest przeprowadzenie zajęć związanych z drzewami, roślinami na terenach leśnych. Jednak większość szkół jest położona w znacznej odległości od terenów leśnych. W tym przypadku należy skorzystać z miejskiego parku lub drzew znajdujących się na terenie szkoły.

Gdy patrzy się na pojedyncze drzewo, wydaje się, że niewiele można powiedzieć na jego temat, aby zainteresować słuchaczy. Osoba prowadząca zajęcia również powinna spojrzeć na drzewo jako na organizm żyjący w określonym środowisku. Drzewo oddziałuje na środowisko i na drzewo oddziałują inne rośliny, zwierzęta, czynniki nieożywione. Podczas prowadzenia zajęć należy zwrócić uwagę na oczywiste cechy, takie jak: wysokość drzewa, kształt korony, strukturę kory i kształt liści.

Istotną informacją dla młodego odbiorcy będzie zwrócenie uwagi, że drzewo tego samego gatunku będzie miało inaczej ukształtowaną koronę, gdy będzie rosło pojedynczo, np. na łące, od osobnika rosnącego w grupie drzew, np. w lesie. To w koronie drzewa rozwijają się liście, które dzięki swojemu zielonemu barwnikowi (chlorofilowi) potrafią przeprowadzać reakcje chemiczne (asymilację) umożliwiające właściwe funkcjonowanie drzew. Dla zapewnienia właściwego oświetlenia liści (aparatu asymilacyjnego) drzewo wytwarza szeroką koronę. Warto zauważyć fakt, że na kształt korony wpływ ma również wiatr. Ten efekt jest szczególnie widoczny na drzewach rosnących w pobliżu morza, w górach, gdzie mogą wytworzyć się korony o kształcie chorągiewkowatym.

Podczas prowadzenia zajęć podnoszone jest niejednokrotnie zagadnienie opadania liści na zimę. Liście są elementami drzewa wrażliwymi na niskie temperatury. Gdyby były na drzewie podczas zimy, narażone byłyby na uszkodzenia, podobnie jak tkanki wewnętrzne znajdujące się w drzewie. W wyniku jesiennego obniżania się temperatur w drzewach zachodzą procesy przygotowujące je do zrzucania liści, co związane jest m.in. ze spowolnieniem transportu wody w drzewie. W przypadku drzew iglastych (sosny pospolitej, świerka zwyczajnego) igły na zimę nie opadają, ponieważ są odpowiednio zabezpieczone substancjami pozwalającymi utrzymać się w koronie podczas niskich temperatur.

Na zajęciach liście należy traktować jako ważną cechę rozpoznawczą dla gatunku, którą młodzi odbiorcy chętnie zapamiętują. Najważniejsze, aby uczniowie znali charakterystyczne kształty liści kilku drzew, np.: klonu zwyczajnego, dębu (szypułkowego lub bezszypułkowego), brzozy brodawkowej, jarzębu pospolitego. Należy również zwrócić uwagę, że najpopularniejsze drzewo w naszych lasach – sosna zwyczajna – posiada igły zgrupowane po dwie w tzw. krótkopędzie. Jest to informacja, na którą mało osób zwraca uwagę, a jest czasami cechą rozpoznawczą, np. sosna limba posiada pięć igieł w krótkopędzie.

Prowadząc zajęcia, warto zwrócić uwagę na różnorodność i wielkość nasion drzew. Na zajęciach możemy zaprezentować nasiona sosny lub świerka oraz nasiona dębu, które charakteryzują się dużo większym rozmiarem. Nasiona sosny można zebrać z szyszek opadłych z drzew w drugiej połowie kwietnia oraz w maju.

Widocznym i istotnym elementem każdego drzewa jest pień, który podtrzymuje koronę. Jego specjalna budowa wewnętrzna umożliwia przekazywanie substancji odżywczych z korony do korzeni oraz wody i soli mineralnych z korzeni do korony. Przybliżając odbiorcy złożoną budowę pnia dla uproszczenia można zastosować porównanie, że pień składa się z milionów drobnych rurek (naczyń, cewek). Tkanki znajdujące się pod korą transportują związki odżywcze. Tkanki znajdujące się głębiej mają za zadanie utrzymać drzewo w pozycji pionowej. Ważnym elementem dla uczestników zajęć jest możliwość dotknięcia kory na drzewie. Osoby prowadzące, w miarę mo­-
żliwości, powinny pokazać różnice pomiędzy korą na różnych gatunkach drzew oraz na drzewach w różnym wieku.

Kolejnym opisywanym elementem drze­wa są korzenie pełniące funkcję statycznego utrzymania drzewa w pionie oraz pobierania z gruntu wody i substancji odżywczych. Pobieranie wody do grubych korzeni jest możliwe dzięki włośnikom, które są praktycznie niewidoczne gołym okiem i znajdują się na zakończeniach drobnych korzeni. Niektóre zwierzęta (lisy, borsuki) pośród korzeni znajdują bezpieczne miejsce do wykopywania nor, w których na świat przychodzą młode.

Podczas prowadzeni...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy