Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pomysł na lekcję , Otwarty dostęp

10 września 2019

NR 35 (Wrzesień 2019)

M3 dla pszczoły – projekt badawczy w szkołach

0 40

Dzikie pszczoły na wagę złota


Obecnie prawie wszystkie ekosystemy na Ziemi są bezpośrednio lub pośrednio poddawane wpływom człowieka. Problemem jest utrzymanie trwałości funkcji pełnionych przez gatunki w środowisku – a ma to bezpośredni związek z jakością naszego życia. Dlatego nawet obszary przekształcone i zdominowane przez człowieka – m.in. tereny zurbanizowane i miasta – pełnią ważną funkcję w ochronie różnorodności biologicznej. Ich znaczenie będzie rosło wraz ze wzrostem populacji ludzi na świecie. Pszczoły są specjalną grupą owadów – całkowicie uzależnioną od kwitnących roślin stanowiących ich jedyne źródło pożywienia. Obecnie szacuje się, że niemalże 85% kwitnących roślin jest zapylanych przez owady, wśród ­których – w większości regionów ­geograficznych na świecie – pszczoły są naważniejszymi zapylaczami. Warto zaznaczyć, że te owady mają znaczący wpływ na produkcję żywności, ponieważ zapewniają plony roślin uprawnych (owoców: jabłek, pomarańczy, pomidorów, papryk, truskawek, malin, czereśni, porzeczek; warzyw: marchwi, cebuli, dyni; upraw przemysłowych: rzepaku, gryki, bawełny; orzechów: migdałów; roślin przyprawowych: bazylii, szałwii, kopru, tymianku, rozmarynu; roślin przeznaczonych na paszę dla zwierząt: lucerny, koniczyny, nostrzyka; roślin zielarskich: rumianku, lawendy, wiesiołka). Dzikie pszczoły i inne owady (m.in. motyle, chrząszcze, osy, mrówki), podobnie jak pszczoła miodna, są ważnymi zapylaczami. W rachunku ekonomicznym roczne korzyści uzyskane dzięki owadom zapylającym na terenie Europy szacuje się na ok. 22 miliardy euro. Rośnie jednak obawa o spadek liczebności populacji dzikich pszczołowatych (pszczół samotnic, trzmieli), co może mieć poważne konsekwencje ekologiczne dla środowiska i ekonomiczne dla gospodarki. Wśród przyczyn wpływających negatywnie na stan populacji dzikich pszczołowatych należy wyróżnić m.in. degradację i utratę siedlisk, pasożyty i choroby, pestycydy czy zmiany klimatu. 

Hotele, czyli domy dla pszczół


Na świecie żyje około 25 tysięcy gatunków dzikich pszczół, a w faunie Polski jest ponad 460 gatunków. Wśród nich większość stanowią pszczoły samotnice. Ich nazwa wzięła się stąd, że w przeciwieństwie do owadów socjalnych (zakładających gniazda składające się z całej rodziny, jak trzmiele czy pszczoły miodne) każda samica zakłada wiele gniazd pojedynczych. Pszczoły samotnice prezentują szeroki wachlarz strategii życiowych, czyli sposobów życia, na przykład zakładają gniazda w różnym środowisku, wybierają różny substrat (materiał) do budowy gniazda (ziemia, przetrawione drewno, liście roślin), zjadają różne rodzaje pożywienia (nektar i/lub pyłek roślinny). Najczęściej spotykanymi dzikimi pszczołami w ekosystemach miasta są murarki (np. murarka ogrodowa – Osmia rufa), pszczolinki (np. pszczolinka ruda – Andrena fulva) i lepiarki (np. lepiarka wiosenna – Colletes cunicularius). Dla zapewnienia im dogodnych warunków życiowych niezbędne jest zadbanie o właściwe siedliska, czyli miejsca, w których znajdą schronienie, gdzie będą mogły się rozmnażać i znajdą odpowiedni pokarm. To właśnie dlatego w miastach projektowane są rabaty i łąki kwietne (źródło pożywienia) w połączeniu z potencjalnymi miejscami gniazdowania – hotelami dla owadów.

 

Takie domki dla pszczół zwykle są budowane z łodyg roślin (np. trzciny, słomy, bambusa itp.), można wywiercać w drewnie otwory, można także użyć suchych gałęzi lub można zastosować cegły jako miejsca do potencjalnego zasiedlenia. Takie sztuczne miejsca do gniazdowania są w stanie zapewnić optymalne warunki do rozwoju lokalnie występujących gatunków pszczół, co w połączeniu z zapewnieniem bazy pokarmowej (roślin kwitnących) zaspokaja najważniejsze potrzeby owadów – miejsce schronienia i rozrodu oraz pokarm. Taka zielona infrastruktura znalazła swoje zastosowanie w badaniach ekologicznych na świecie. Obecnie hotele dla pszczół to nie tylko chwilowa moda miejska, ale jeden z ważnych filarów programów wsparcia dzikich pszczołowatych w wielu krajach Europy Zachodniej (m.in. w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Irlandii, Norwegii, Holandii, we Francji i w Szwajcarii). 

Rozkwiecone miasta


Wybór odpowiednich gatunków roślin, które mogą być uprawiane w warunkach miejskich, a jednocześnie byłyby źródłem pokarmu, jest dość trudny. Z jednej strony należy rozważyć ich przydatność dla dzikich pszczołowatych, z drugiej wymagania siedliskowe roślin. Jednym z najczęściej stosowanych kluczy przy takim wyborze jest zastosowanie możliwie jak największej liczby gatunków występujących we florze krajowej (należy unikać gatunków inwazyjnych). Badania wskazują, że gatunki lokalnie występujące są najbardziej atrakcyjne dla pszczół. Ponadto należy wybierać rośliny kwitnące w kilku kolorach i umieszczać je w grupach, co skuteczniej przywabi pszczoły niż pojedyncze kwiaty. Kolejnym często pomijanym aspektem jest kształt kwiatów, który powinien być możliwie zróżnicowany, tak aby był wykorzystywany przez jak największą grupę pszczół. Owady są różnej wielkości i mają różnej długości języki, co prowadzi do specjalizowania się w poszczególnych typach kwiatów – nawet wśród samych trzmieli występuje dość znaczne zróżnicowanie w tym temacie, te z krótszymi językami potrzebują płytkich otwartych kwiatów, z których mogą łatwo pobrać nektar. Natomiast trzmiele z dłuższymi językami potrzebują kwiatów głębszych (np. roślin z rodziny jasnowatych, Lamiaceae), do których trudniej się dostać, ale zawierające więcej nektaru. W przypadku pozostałych dzikich pszczołowatych zróżnicowanie w kontekście wyboru odpowiednich gatunków roślin jest bardzo duże. Niektóre z nich, między innymi pszczolinkowate (Andrenidae) i lepiarkowate (Colletidae) preferują rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae) [np. marchew zwyczajna, mikołajek], a dla innych, choćby miesiarkowatych (Megachilidae), zasoby pokarmowe stanowią rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae) [np. jeżówka, mniszek] i jaskrowate (Ranunculaceae) [np. zawilec, ciemiernik].

Szkoła bliżej nauki i pszczół


Obecnie w światowej literaturze pojawiają się jedynie informacje o tym, że dziko występujące owady (pszczoły) chętnie korzystają z hoteli dla owadów w warunkach miejskich. Natomiast brakuje informacji dotyczących przydatności poszczególnych typów materiałów użytych do budowy domków. Kolejnym aspektem jest atrakcyjność samych roślin. Informacje są dostępne głównie dla pszczoły miodnej lub trzmieli. Wiedza o preferencjach pokarmowych dzikich pszczół w warunkach miejskich jest niewielka, szczególnie ta dotycząca okresu wczesnowiosennego. I właśnie tę wiedzę zgłębiało 9 szkół podstawowych na terenie Mazowsza, które w ramach projektu „Szkoła bliżej nauki” realizowały projekt badawczy „M3 dla pszczoły”. Celem projektu była analiza przydatności różnych materiałów wykorzystywanych do budowy domków dla pszczół oraz zbadanie atrakcyjności roślin kwitnących okresie przedwiośnia i wiosny. Projekt miał więc dwa główne zadania badawcze realizowane równolegle.

Jak zbudować pszczeli dom – kilka uwag

Podczas przygotowania i usytuowania już gotowych hoteli dla dzikich pszczół należy przestrzegać kilku prostych zasad:

  • Otwory powinny mieć średnicę od 2 do 10 mm, tak żeby były dostosowane do różnej wielkości pszczół i stanowiły skuteczną barierę przed wrogami (np. ptakami); 
  • Otwory nie powinny być wykonane na wylot, ponieważ pszczoły preferują zamknięte tunele; 
  • Wnętrze otworów powinno być również pozbawione zgrubień czy innych przeszkód, aby umożliwić pszczołom swobodne wchodzenie i wychodzenie z tunelu, a następnie umożliwić rozwój potomstwa; 
  • Wyjścia otworów powinny być gładkie i wolne od jakichkolwiek wypustek/
  • /zgrubień (np. wiórów czy kawałków drewna/kory po wykonaniu otw...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników w ramach Otwartego Dostępu.

Załóż konto lub zaloguj się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałów pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy