Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

4 września 2018

NR 14 (Marzec 2016)

Niedźwiedź brunatny

0 196

Ze wszystkich typów siedlisk, jakie niedźwiedź zasiedla na obszarze swego areału, przenika on do różnego typu trwałych użytków zielonych, aby paść się oraz chwytać zwierzęta, od mrówek, chrząszczy i ślimaków, po bizony i kopytne zwierzęta domowe. 

To wyjątkowo zróżnicowany gatunek pod względem ubarwienia i wielkości. Zasiedla olbrzymie obszary półkuli północnej na obszarze Eurazji i Ameryki Północnej. Natomiast naturalność jego występowania w północno-zachodniej Afryce, wzbudza kontrowersje. 
Niedźwiedzia brunatnego w ramach jego ogromnego zasięgu występowania wyróżnia ogromna zmienność morfologiczna. Najmniejsze podgatunki osiągają wielkość i wagę rosłego psa, natomiast te największe, żyjące u wybrzeży północnej części Oceanu Spokojnego, są dwukrotnie większe, a ich ciężar może przekroczyć nawet 10-krotną wagę „misiów” z Bliskiego Wschodu i rejonu Jukonu. 

W przypadku tego gatunku niewątpliwie mamy do czynienia z regułą Bergmanna, mówiącą, iż osobniki tego samego gatunku żyjące w klimacie ciepłym osiągają znacznie mniejsze rozmiary od tych, które zamieszkują rejony o klimacie chłodnym, np. syryjski niedźwiedź brunatny Ursus arctos syriacus, występujący na Bliskim i Środkowym Wschodzie – na obszarach górskich od Turcji, Zakaukazia i Iraku, po Kirgistan, Tadżykistan, Pakistan – mierzy zaledwie nieco ponad jeden metr długości i osiąga do 150 kg wagi. Podobnej wielkości jest też forma tybetańskiego niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos pruinosus, występująca na pograniczu mongolsko-chińskim, tj. w górach na Pustyni Gobi, którą niektórzy systematycy traktują jako odrębny podgatunek Ursus arctos gobiensis, a ostatnio nawet jako samodzielny gatunek: niedźwiedź gobijski Ursus gobiensis. 

Największe niedźwiedzie brunatne – zgodnie z regułą Bergmanna – występują w północnej części areału, a szczególnie u wybrzeży Oceanu Spokojnego: bardzo duża i ciemna forma kamczackiego niedźwiedzia brunatnego Ursus arctos beringianus, mierzy do 2,8 m długości i waży do co najmniej pół tony. Podobną wielkość osiągają przedstawiciele podgatunku Ursus arctos gyas z południowych wybrzeży Alaski, czyli tzw. grizzly alaskański, a rekordowo wielkie niedźwiedzie brunatne żyją na wyspach Kodiak, Afognak i Shuyak, znajdujących się u południowo-zachodnich wybrzeży Alaski. Są to przedstawiciele podgatunku zwanego kodiakiem Ursus arctos middendorffi. Te gigantyczne niedźwiedzie dorastają do 3 m długości i mierzą nawet 1,5 m w kłębie, osiągając ciężar do 748 kg. Natomiast hodowane w niewoli niedźwiedzie kamczackie i kodiaki osiągały – szokującą – masę 1150–1200 kg ...

Występujące w Polsce niedźwiedzie brunatne należą do podgatunku nominatywnego Ursus arctos arctos, zasiedlającego Europę i zachodnią część Syberii, aż po Jenisej. Nasze „misie” z pogranicza polsko-słowackiego dorastają do 218 cm długości i 112 cm wysokości, a maksymalnie osiągają wagę do 330–350 kg (wartości te dotyczą samców, samice są ok. 1/3 mniejsze). Osobniki należące do tego podgatunku, a żyjące na Syberii, osiągają nieco większe rozmiary. 

Wielki areał 

Zasięg niedźwiedzia brunatnego jest ogromny – obejmuje Europę, Azję i Amerykę Północną. Przed wiekami jego areał sięgał od atlantyckich wybrzeży Europy na zachodzie, do nadpacyficznych wybrzeży Syberii, łącznie z Kamczatką, Sachalinem, japońską wyspą Hokkaido i archipelagiem Kuryli na wschodzie oraz od subarktycznej lasotundry na północy po półpustynie i góry Środkowego i Bliskiego Wschodu oraz górskie lasy i zarośla wysokogórskie w Himalajach. Zajmował także niemal całą Amerykę Północną, ale eksterminowany przetrwał w Górach Skalistych oraz na północy Kanady i na Alasce. 

W wyniku prześladowania i wycinania lasów niedźwiedź ustąpił z wielu obszarów, w tym całkowicie z Wysp Brytyjskich, nizinnych obszarów Europy Środkowej i Zachodniej, a także z półwyspu Synaj, Jordanii, Palestyny i Libanu, a prawdopodobnie również i z Syrii oraz z lasostepowych obszarów na pograniczu Rosji i Kazachstanu i rozległych obszarów Azji Środkowej i Wschodniej. Prześladowany przez europejskich kolonistów, wyginął we wschodniej i środkowej części Kanady i USA oraz na północy Meksyku. 

Kontrowersje wzbudza udowodnione występowanie niedźwiedzia brunatnego w górach Atlas – podgatunek Ursus arctos crowtheri występował do końca XIX w. na obszarze północno-zachodniej Afryki, od Maroka po pogranicze Tunezji i Libii. W 1890 r. ubito ostatniego przedstawiciela tej formy. Istnieje hipoteza, iż żyjące w górach krajów Maghrebu niedźwiedzie brunatne zostały tam wprowadzone w czasach rzymskich. Przywożone dla rozrywki niedźwiedzie chwytano w dzisiejszej Hiszpanii (i być może Portugalii) i wykorzystywano do walk na arenach. Niektóre z nich mogły podczas transportu uciec i żyć na wolności, dając początek afrykańskiej populacji niedźwiedzia brunatnego, egzystującej w leśnych masywach gór Atlas. 

Różnorodne biotopy 

Lasy i bory uważane są za typowy biotop niedźwiedzia brunatnego. Tymczasem poza Europą występuje on również w innych biotopach. Na północy Azji i Ameryki Północnej niedźwiedź brunatny żyje również w strefie lasotundry, czyli na pograniczu tajgi (borealnych borów) i tundry. Słabo zalesione zbocza górskie i kamieniste półpustynie w ich sąsiedztwie zasiedlane są przez tego niedźwiedzia na obszarze Pustyni Gobi, w górach Azji Środkowej oraz na Bliskim i Środkowym Wschodzie. Na pograniczu dzisiejszego Kazachstanu i Uzbekistanu niedźwiedź brunatny zamieszkiwał pokryte lasami łęgowymi i trzcinowiskami doliny rzeczne Amu-darii i Syr-darii. A w Ameryce tzw. grizzly meksykański Ursus arctos nelsoni na pograniczu Meksyku i USA zamieszkiwał w rejonie Sonory półpustynne tereny, porośnięte m.in. karnegiami olbrzymimi (saguaro).

Niedźwiedź brunatny w poszukiwaniu pożywienia chętnie odwiedza różnego typu tereny otwarte. W strefie tajgi, lasów mieszanych i liściastych są to polany powstałe w wyniku pożarów lub wyrębów oraz torfowiska, a także przyległe tereny rolnicze, zwłaszcza grunty obsiane owsem lub kukurydzą. Ze wszystkich typów siedlisk, jakie niedźwiedź zasiedla na obszarze swego areału, przenika on do różnego typu trwałych użytków zielonych, aby paść się oraz chwytać zwierzęta, od mrówek, chrząszczy i ślimaków, po bizony i kopytne zwierzęta domowe. 

Zróżnicowane pożywienie

Wszystkożerność to charakterystyczna cecha niedźwiedzia brunatnego. Wykorzystuje on wszelkie dostępne w danym momencie zasoby pokarmowe, bez względu czy są one pochodzenia roślinnego, czy też zwierzęcego. Wiosną żyjące w górach niedźwiedzie, penetrują lawiniska, w poszukiwaniu trupów kopytnych: w Eurazji m. in. kozic i koziorożców, a w Ameryce np. kozłów śnieżnych i owiec – Dalla i gruborogiej. W tym czasie niedźwiedzie żyjące na obszarach nizinnych specjalizują się w wyszukiwaniu młodych jeleni i łosi. Jednocześnie nie przepuszczają żadnej okazji i z zadziwiającą zręcznością i zaangażowaniem, chwytają stosunkowo niewielkie gryzonie – burunduki i pręgowce oraz susły i świstaki. Ranią także niektóre gatunki drzew (w polskich Karpatach m. in. jodłę, modrzew i świerk), aby raczyć się wyciekającym sokiem, obfitującym w węglowodany i związki mineralne. 

Wraz z wiosennym rozwojem szaty roślinnej, niedźwiedzie w coraz większym stopniu korzystają z pokarmu roślinnego. Jednocześnie silnie wzrasta w ich menu udział bezkręgowców – w poszukiwaniu larw rozkopują mrowiska pustoszą też gniazda os i pszczół. Zjadają też duże ilości innych owadów, m.in. chrząszczy. Latem, od momentu pojawienia się dojrzałych jagód, niedźwiedzie regularnie żerują na borówkach, brusznicach i innych gatunkach tych krzewinek. Wychodzą też na sąsiadujące z terenami leśnymi pola uprawne, np. w uprawy owsa, który jest „niedźwiedzim” przysmakiem. 

Od przełomu lipca i sierpnia niedźwiedzie zaczynają coraz intensywniej żerować, aby zgromadzić odpowiednią ilość tłuszczu umożliwiającego skuteczne przetrwanie nadchodzącej zimy. Spędzają wówczas większość czasu na żerowaniu, nawet w ekstremalnych – wydawałoby się – warunkach, np. w zimnej wodzie rzek i strumieni, podczas chwytania płynących na tarło łososi. Nieodparta potrzeba spożywania powoduje, że jesienią niektóre osobniki kuszą się nie tylko na odwiedziny obfitujących w dojrzałe jabłka przydomowych sadów oraz pachnących miodem pasiek, ale decydują się nawet na atakowanie owiec, bydła i koni, mimo ryzyka spotkania z ludźmi i psami. 

Te niedźwiedzie, które nie zgromadziły odpowiednich zapasów, spędzają zimę na aktywnym żerowaniu. Mimo śniegu i mrozu, w okolicach bezludnych, ratują się one przed śmiercią głodową m.in. atakowaniem ssaków kopytnych. W zlewni północnej części Oceanu Spokojnego takie wygłodniałe niedźwiedzie żerują na padłych masowo po tarle łososiach – czawycza, kiżucz i nerka przystępują do tarła w grudniu i styczniu. Natomiast w rejonach o nawet niewielkim zaludnieniu stają się niebezpieczne dla ludzi. Na Syberii takie aktywne zimą, wygłodzone niedźwiedzie, nazywa się „szatunami”. W dawnych czasach były one prawdziwym postrachem wielu okolic, obecnie są one regularnie odstrzeliwane. 

Rozród

Niedźwiedzie gody mają miejsce wiosną i wczesnym latem – ruja u samic zaczyna się w kwietniu i trwa do czerwca, wyjątkowo może wystąpić w lipcu, a nawet we wrześniu. Ciąża charakteryzuje się przedłużoną implantacją i trwa 185–250 dni. Samica rodzi młode podczas snu zimowego, w okresie między grudniem a lutym, zazwyczaj w styczniu. Zwykle rodzi się 1–3 młodych, ale znane są mioty liczące i 5 niedźwiadków. Noworodki mają masę ok. pół kg. Po 2 tygodniach zaczynają słyszeć, a po miesiącu także widzieć. Samica opiekuje się potomstwem przez co najmniej 1,5 roku, nierzadko nawet i 2,5 roku. Zdarza się, że samicy i jej tegorocznemu potomstwu towarzyszy młodociany osobnik – tzw. piastun, czyli potomek tejże samicy z poprzedniego miotu, wspierający matkę w wychowaniu młodszego „rodzeństwa”. 

Młode niedźwiedzie brunatne wielokrotnie były hodowane przez ludzi. Często po zabiciu matki ludzie zabierali ze sobą małe niedźwiadki, które zazwyczaj podkładano psim mamkom. Zabiegi te były często skuteczne i oswojone niedźwiadki były niewątpliwą atrakcją do czasu, aż pupile osiągnęły duże gabaryty i masę, stając się niebezpiecznymi współmieszkańcami. Bardzo różnorodne były ich dalsze losy. Część z nich przekazywano do zwierzyńców i ogrodów zoologicznych, inne trafiały do cyrków oraz wędrownych trefnisiów, prezentujących „tańczące” misie, niektóre przyuczano do prac, jak np. wyciąganie wody ze studni, inne pełniły „straż” przy bramach wjazdowych do siedzib arystokratów (np. u Radziwiłłów). Niestety, część z hodowanych przez ludzi niedźwiedzi kończyła tragicznie swój żywot, przypadkowo zastrzelona przez obcych myśliwych lub kłusowników, niejednokrotnie zaskoczonych nagłym pojawieniem się – niekoniecznie rosłego – niedźwiedzia. 

Samica rodzi młode podczas snu zimowego, w okresie między grudniem a lutym, zazwyczaj w styczniu. Zwykle rodzi się 1–3 młodych, ale znane są mioty liczące i 5 niedźwiadków. Noworodki mają masę ok. pół kg.Po 2 tygodniach zaczynają słyszeć, a po miesiącu...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy