Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat numeru , Otwarty dostęp

30 lipca 2018

NR 28 (Lipiec 2018)

Pszczoła miodna
– królowa zapylaczy

967

W 1994 r. we Francji w broszurze opublikowanej przez pszczelarzy zacytowano Alberta Einsteina: „Gdy pszczoły wyginą, człowiekowi zostaną cztery lata życia”. To sugestywne zdanie i rzeczywisty problem, jakim jest masowe wymieranie gatunków, sprawiły, że żaden inny owad nie cieszy się tak wielkim zainteresowaniem jak pszczoła miodna (Apis mellifera). Chociaż Einstein nigdy nie wypowiedział przytoczonego zdania (a sam cytat jest błędny), to i tak warto poświęcić uwagę temu niezwykle ciekawemu gatunkowi owada ściśle związanemu z człowiekiem i jego historią.

Europejska pszczoła miodna należy do rodziny pszczołowatych (Apoidea), gromadzącej w swych szeregach również trzmiele (Bombus) i murarki (Osmia) – gatunki zyskujące coraz większe znaczenie gospodarcze jako zapylacze upraw sadowniczych. 
Pszczoły miodne to gatunek społeczny. Ich ciała wykazują szereg przystosowań do zapylania i pobierania pokarmu z kwiatów. Pszczoły mają żądła i woreczek jadowy, w którym gromadzony jest jad o pH 5–5,5. Ich żądła składają się z dwóch ostrzy, czyli szczecinek żądłowych, które przesuwają się naprzemiennie, zagłębiając w ciało. Dodatkowo każda szczecinka ma 10 zadziorów, które utrudniają wyjęcie aparatu żądlącego ze skóry. Należy jednak podkreślić, że pszczoły są w stanie wyjmować żądło z twardych powierzchni, dlatego mogą wielokrotnie atakować inne owady. Natomiast skóra ssaków jest elastyczna i uniemożliwia wyrwanie żądła. Wtedy pszczoła traci życie, gdyż razem z aparatem żądlącym odrywane są: woreczek jadowy, końcówka przewodu pokarmowego i dwa ostatnie segmenty układu nerwowego (które jeszcze przez chwilę są aktywne i wtłaczają jad do rany). 
Ciało pszczoły miodnej nie wyróżnia się intensywną żółcią i czernią jak w przypadku osowatych (Vespidae). Zazwyczaj ma brązowawe lub żółtawe barwy, przytłumione i różniące się w zależności od rasy pszczoły.
Pszczoły miodne mają gęste włoski służące m.in. do zbierania pyłku, który opada na owady podczas zapylania kwiatów. Pszczoła zgarnia pyłek odnóżami do koszyczków – czyli rozszerzonych płaskich goleni trzeciej pary odnóży pokrytych szczecinką. Tam, zlepiony odrobiną miodu, zbijany jest w grudkę, tzw. obnóże. W taki sposób pszczoły transportują pyłek na znaczne odległości. 
Natomiast nektar pobierany jest z kwiatów za pomocą języczka i magazynowany jest w wolu. Po powrocie do ula zbieraczka przekazuje ładunek robotnicy ulowej. Przekazywanie nektaru nazywane jest trofolaksją. 

POLECAMY

Pokarm

Pszczoły są ścisłymi wegankami. Pyłek jest dla nich głównym źródłem białek, tłuszczów, minerałów i witamin. Nektar to pokarm energetyczny zawierający głównie cukier i wodę, a także metabolity wtórne roślin, takie jak olejki eteryczne i flawonoidy. Produkcja miodu zaczyna się od pobrania nektaru przez zbieraczkę. W wolu dodawane są enzymy. Po trofalaksji robotnica ulowa, by zagęścić miód, wypluwa z wola nektar z powrotem na języczek, gdzie następuje odparowanie wody. Owad powtarza tę czynność kilkadziesiąt razy, aż miód uzyska odpowiednią konsystencję. Właśnie dlatego często mówi się, że miód to wymiociny pszczół. Podobnie jak pyłek składowany jest w komórkach plastra. 

Plaster składa się z dwóch rodzajów heksagonalnych komórek pszczelich (o szerokości 5,2–5,4 mm, w których rozwijają się larwy robotnic, gromadzone są miód i pierzga) oraz trutowych (o wymiarach 6,2–6,4 mm, w których wzrastają samce). Komórki są odchylone od poziomu o ok. 8°, zapobiega to wypływaniu miodu. 

Gniazdo

W naturalnych warunkach pszczoły zamieszkują wysoko położone dziuple drzew. Dlatego pierwotnym środowiskiem występowania omawianego gatunku były lasy. Obecnie, na skutek rozwoju pszczelarstwa, omawiane owady żyją niemal wyłącznie w gniazdach stworzonych przez ludzi, czyli ulach.
Pszczoły budują równolegle do siebie ułożone plastry zwisające z sufitu gniazda. Plaster składa się z dwóch rodzajów heksagonalnych komórek pszczelich (o szerokości 5,2–5,4 mm, w których rozwijają się larwy robotnic, gromadzone są miód i pierzga) oraz trutowych (o wymiarach 6,2–6,4 mm, w których wzrastają samce). Komórki są odchylone od poziomu o ok. 8°, zapobiega to wypływaniu miodu. 
W przeciwieństwie np. do os, które wykorzystują do budowy celulozę pozyskaną z drzew, pszczoły swój budulec wypacają. Na odwłoku pszczół znajduje się 6 gruczołów woskowych, które wydzielają płynny wosk zastygający w kontakcie z powietrzem i tworzący tzw. lusterka. Wosk jest zbierany przez robotnice, przeżuwany i wykorzystywany do budowy plastrów.

Rodzina pszczela w sezonie

Rodzina pszczela w szczycie sezonu może liczyć nawet 60 000 osobników. Składa się z królowej (samicy, która wykonała lot godowy i jako jedyna znosi zapłodnione jaja), robotnic (samic, które zajmują się pozyskiwaniem pokarmu, opieką nad czerwiem i matką, ogrzewaniem, czyszczeniem, budową i obroną gniazda) oraz trutni (samców, których jedynym zadaniem jest zapłodnienie młodej królowej). Trutnie powstają z niezapłodnionych jajeczek (są haploidalne), a robotnice i królowe z zapłodnionych (są diploidalne). Z każdego zapłodnionego jaja może rozwinąć się królowa. O tym jednak, z której larwy wyrośnie pszczela matka, decyduje różnica w ich… dietach. Larwy królowych są karmione wyłącznie mleczkiem pszczelim – wysokobiałkową wydzieliną gruczołów ślinowych robotnic; natomiast larwy robotnic od trzeciego dnia życia karmione są mieszaniną mleczka i pyłku. To, który składnik mleczka pszczelego decyduje o przynależności do kasty, ciągle jest tajemnicą. 
Jajeczka przyszłych królowych składane są do mateczników – wydłużonych komórek ułożonych prostopadle w stosunku do komórek pszczelich. Przypominają one woskowe sople wybudowane na brzegach plastrów.

W maju następują rójki. Jest to naturalny podział rodziny pszczelej. Gdy rój przygotowuje się do podziału, wychowuje kilka młodych królowych. Po odlocie starej matki wraz z pierwszym rojem (tzw. pierwakiem) młoda matka opuszcza matecznik i śpiewa, wydając dźwięk tii-tii-tii zwany titaniem. Zamknięte w matecznikach młode matki odpowiadają na te dźwięki – z tego powodu ich śpiew jest przytłumiony i przypomina dźwięk kwa-kwa. Samice zamknięte w komórce, słysząc titanie, nie opuszczają matecznika, lecz czekają, aż najstarsza królowa opuści gniazdo z kolejną częścią rodziny. Podczas oczekiwania wygryzają dziurki w ścianach, przez które karmią je robotnice.
Jednak gdy kilka królowych wygryzie się jednocześnie, zaczynają walkę o tron, próbując wzajemnie się zabić.
Po kilku rójkach i opadnięciu tzw. nastroju rojowego królowa, która wyjdzie z komórki ostatnia, szuka pozostałych mateczników. Wygryza w nich dziurkę, przez którą żądli konkurentki. Ponieważ królowa ma na żądle mniej zadziorów niż robotnica, jej ostrze nigdy nie zostaje w ofierze i może używać go wielokrotnie. 
Należy podkreślić, że rojące się pszczoły nie są tak potężnym zagrożeniem, jak się powszechnie uważa. Pszczoły, 
opuszczając gniazdo, pobierają miód i wypełniają nim wole. To powoduje, że robotnica ma trudności z odpowiednim wygięciem odwłoka, by uderzyć żądłem. Ponadto rojące się pszczoły nie myślą o atakowaniu ludzi, lecz o jak najszybszym odnalezieniu schronienia. Jeśli w pobliżu naszego domu uwią...

Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż bezpłatne konto Zaloguj się

Przypisy