Dołącz do czytelników
Brak wyników

Pszczoła miodna - o komunikacji i zapylaniu

Artykuły | 24 lipca 2019 | NR 34
120

Cele szczegółowe:

  • Uczeń potrafi wytłumaczyć, jaka jest rola zapylaczy w środowisku.
  • Uczeń rozumie, jak komunikują się pszczoły.
  • Uczeń wie, co to są miód, wosk i pyłek pszczeli, propolis.

Umiejętności: 

  • Uczeń potrafi wykorzystać wiedzę w praktyce. 
  • Uczeń potrafi wskazać, jak ważne jest zapylanie w produkcji warzyw i owoców.

Podstawy: 

  • Uczeń stara się prowadzić ogród przyjazny zapylaczom.

Środki dydaktyczne:

  • Instrukcje dla uczniów.
  • Pogadanka.
  • Burza mózgów. 
  • Materiały recyklingowe potrzebne do wykonania pszczoły: plastikowa butelka po wodzie, korek po winie. Dodatkowo farby lub flamastry, nożyczki, mocna taśma klejąca.

Przebieg lekcji:

  • Zapylanie jest to przeniesienie ziarna pyłku na znamię słupka, które prowadzi do wytworzenia nasion – czyli do powstania nowej rośliny. W wyniku zapylania powstaje aż ¾ gatunków roślin uprawnych w Europie, np. migdały, czereśnie, wiśnie, czarna porzeczka, jabłka, arbuzy. 
  • Aktualnie opisano ponad 200 tys. gatunków zwierząt zapylających kwiaty, np. ssaki, ptaki, gady, mięczaki oraz stawonogi. Jednak największą grupą zwierząt zapylających są owady, w tym 4 rzędy: błonkówki, muchówki, motyle i chrząszcze. Najbardziej odpowiedzialną za zapylanie grupą są pszczoły, odpowiadają za zapylanie od 50 do 75% gatunków kwiatów. 
  • Zdecydowanie najbardziej popularnym gatunkiem zapylającym (gdybyśmy przykładowo przeprowadzili ankietę w klasie) jest pszczoła miodna, ale co ciekawe, w Polsce występuje aż 470 gatunków należących do rodziny pszczołowatych. Ważną rolę w zapylaniu roślin spełniają również pszczoły samotnicze (każda samica zakłada osobne gniazdo) oraz trzmiele. 
  • Na lekcji poznamy bliżej hierarchię w pszczelej rodzinie i kolejne zadania pszczoły robotnicy oraz komunikację u pszczół. Ponadto uczniowie wykonają zadania podsumowujące oraz recyklingową pszczołę. 
  • Rodzina pszczoły miodnej mieszka w ulu. Pszczoły robotnice, w zależności od wieku wykonują poszczególne zadania. Od momentu wyklucia się z jaja jest to czyszczenie komórek, do których królowa składa jaja, następnie pielęgnowanie larw oraz prace w ulu: wypacanie wosku i budowa plastrów. Następnie, w ulu, odbieranie nektaru od robotnic zbieraczek, stróżowanie u wejścia oraz zbieranie pokarmu (nektaru, pyłku) i wody. Najbardziej doświadczone pszczoły stają się zwiadowczyniami, które przekazują zbieraczkom informacje, gdzie znajdują się najlepsze kwiaty, o energetycznym nektarze i pyłku. Za odkrycie sposobu komunikacji pszczół – zbadanie roli tańca pszczół w ich systemie komunikacji – w 1973 r. niemiecki biolog behawioralny Karl von Frisch otrzymał nagrodę Nobla. Pszczoła zbieraczka, powracając do ula po udanych zbiorach wykonuje taniec na pionowym plastrze miodu. Jeśli pokarm (konkretne kwiaty) znajduje się w odległości do 100 m (względnie blisko), to pszczoła wykonuje taniec okręcany – zbieraczka naprzemiennie zatacza koło raz w prawo, raz w lewo. Takie zachowanie może trwać około pół minuty. Jeśli pokarm znajduje się dalej (powyżej 100 m), to pszczoła wykonuje taniec wywijany – wykonuje ósemki, wydając charakterystyczny bzyczący dźwięk. W obydwu przypadkach zbieraczka wywołuje ekscytację wśród pszczół zbierających się wokół niej. Zbierają zapach z tańczącej pszczoły za pomocą czułków i za jego pomocą odnajdują źródło nektaru. Dodatkową zadziwiającą cechą tańca wywijanego jest to, że pszczoła sygnalizuje również kierunek, w którym należy polecieć do źródła nektaru. Kąt odchylenia od pionu w środkowej partii tańca wywijanego określa kierunek, w którym znajduje się źródło nektaru względem aktualnego położenia słońca.
  • Jeśli grupa zainteresuje się tematem tańca pszczół, prowadzący może przybliżyć bardziej aktualne naukowe odkrycia. Interesujące jest to, że na całym świecie wyewoluowało 9 podgatunków pszczoły miodnej, każdy z nich wytworzył swój własny język tańca. Cel tańca – przekazanie informacji o miejscu źródła nektaru – u każdego gatunku jest taki sam. Taniec przede wszystkim różni się czasem określonych ruchów i zachowań. Naukowcy próbowali połączyć pszczoły tego samego gatunku, ale z różnych stron świata – Europy i Chin w jednym ulu, zazwyczaj eksperyment się nie udawał – pszczoły zabijały się, w ulu panował chaos. Dopiero gdy w ulu umieszczono inny, sztuczny...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy