Dołącz do czytelników
Brak wyników

Ze świata zoologii

19 września 2018

NR 11 (Wrzesień 2015)

Ssaki morskie Bałtyku

0 250

Ssaki morskie są grupą zwierząt przystosowaną do życia w morzach i oceanach tworzoną przez doskonałych pływaków i nurków. Bałtyk jest obszarem występowania czterech gatunków ssaków morskich, trzech gatunków płetwonogich – foki szarej, pospolitej i obrączkowanej oraz jednego gatunku walenia – morświna. Życie waleni na stałe związane jest ze środowiskiem wodnym, natomiast foki wiodą wodno-lądowy tryb życia. Wszystkie występujące w Bałtyku ssaki morskie objęte są ochroną prawną.

Największym spośród zamieszkujących Morze Bałtyckie ssaków jest foka szara (Halichoerus grypus ma­cro­rynhus) [Fabricius, 1791]. Jej długość to 1,65–2,5 m, a ciężar ciała dorosłego osobnika oscyluje w granicach 100–250 kg. Cechy charakterystyczne odróżniające fokę szarą od pozostałych gatunków płetwonogich to poza wielkością także wydłużony psi pysk, którego długość przekracza połowę czaszki, i nozdrza w kształcie litery W. Spośród bałtyckich fok jedynie u tego gatunku występuje wyraźny dymorfizm płciowy, czyli widoczne różnice pomiędzy samcem a samicą. Samce są wyraźnie większe niż samice, jednolicie ciemnobrązowe, ciemno-szare lub niekiedy niemal czarne, posiadają szeroki wypukły u nasady pysk. Samice są mniejsze, a ich pysk jest smuklejszy i krótszy niż u samców. Na grzbiecie są ubarwione ciemnoszaro, zaś kolor sierści na brzuchu jest jasnoszary z charakterystycznym, unikalnym dla każdej samicy wzorem ciemnych plamek.

Foki szare to zwierzęta stadne, choć często widuje się pojedyncze osobniki. Zasiedlają głównie strefę przybrzeżną północno-wschodniego Bałtyku, sporadycznie wpływając rzekami w głąb lądu.

Foki szare to zwierzęta stadne, choć często widuje się pojedyncze osobniki. Zasiedlają głównie strefę przybrzeżną północno-wschodniego Bałtyku, sporadycznie wpływając rzekami w głąb lądu. Poza sezonem rozrodczym i okresem linienia foki szare są spotykane regularnie na obszarze całego Morza Bałtyckiego, również u polskich wybrzeży. Dojrzałość płciową samice osiągają w 3.–5. roku życia, samce w 4.–6. roku, choć własne haremy są w stanie założyć dopiero w wieku 8–10 lat. Okres godowy u bałtyckich fok szarych przypada na luty i marzec. U ssaków tych mamy do czynienia z tzw. poligynią (wielożeństwem) – samce gromadzą wokół siebie haremy liczące do kilkunastu samic i bronią ich wraz z terytorium, które zajmują. Do zapłodnienia może dojść zarówno na lądzie, jak i w wodzie. Samice po 11,5-miesięcznej ciąży na przełomie lutego i marca rodzą zwykle jedno szczenię, najczęściej w nocy. Szczenię, przychodząc na świat, waży kilkanaście kilogramów i jest pokryte białym nie­­­mo-
wlęcym futrem (zwanym lanugo), które zmienia na właściwą sierść podczas 


Fot. 1. Foka szara (Halichoerus grypus macrorynhus) [Krzysztof E. Skóra, Archiwum SMIOUG]

pierwszego miesiąca życia. Okres opieki nad potomstwem trwa ok. 3 tygodnie, podczas których matka karmi szczenię mlekiem zawierającym ok. 40–50% tłuszczu, dzięki czemu młoda foka zwiększa masę swojego ciała nawet o 2,5 kg w ciągu doby. W efekcie po ok. 3 tygodniach szczenię jest w stanie potroić masę swojego ciała, osiągając niekiedy nawet do 60–70 kg. Po okresie karmienia samice porzucają młodego, będąc w stanie po raz kolejny zajść w ciążę, zaś młoda foka aż do uzyskania pełni samodzielności bazuje na zasobach tłuszczu zgromadzonego podczas karmienia. 

Po opuszczeniu przez matkę szczenię uczy się pływać i polować, a gdy jest w pełni samodzielne opuszcza miejsce swoich narodzin i odbywa bardzo długie wędrówki, przebywając nawet ponad 100 km dziennie eksplorując Bałtyk.

Foki szare, podobnie jak większość płetwonogich, odżywiają się głównie rybami. Dominującym gatunkiem ryby w diecie bałtyckiej populacji fok szarych jest śledź, rzadziej szprot i dorsz, okazjonalnie ryby łososiowate, karpiowate i inne. Ich dieta wzbogacana jest także bezkręgowcami. 

Licząca na początku XX w. 100 tysięcy osobników bałtycka populacja fok szarych w wyniku intensywnych polowań i zanieczyszczeń zmalała do połowy lat 70. do zaledwie około 4000 osobników. Na foki polowano dla pozyskania ich futra, mięsa i tłuszczu, lecz były one tępione również jako szkodniki, które wyjadały rybakom ryby z sieci, często niszcząc ich narzędzia połowowe. Przed II wojną światową Urząd Morski w Polsce wypłacał jednorazową gratyfikację finansową od każdej upolowanej foki. Od roku 1984 w Polsce foki szare objęto ochroną i obecnie ich bałtycka populacja jest szacowana na 32 000 osobników (2014 r.). W ostatnich kilku latach jest stwierdzany coroczny kilkuprocentowy wzrost liczebności tego gatunku.

W Polsce foki szare są najczęściej obserwowanymi spośród wszystkich ssaków morskich. Regularnie widywane wzdłuż całego wybrzeża (pojedyncze osobniki), liczniejsze koncentracje (nawet do ponad 100 osobników) tworzą jedynie w Ujściu Wisły-Przekop.


Ryc. 1. Schemat rozmieszczenia foki szarej, pospolitej i obrączkowanej w Bałtyku (według HELCOM 2013/uaktualniony)

Mimo że wszystkie gatunki fok w Bałtyku są objęte ochroną prawną, nadal czyhają na nie różnego rodzaju zagrożenia. Jednym z głównym problemów jest przyłów, czyli przypadkowe złowienie w narzędzia rybackie, którymi najczęściej są sieci skrzelowe. Ofiarami przyłowu są głównie młode osobniki, które ścigając ryby w toni wodnej, wpadają w ścianę sieci, a plącząc się w niej, giną na skutek deficytu tlenowego. Inny problem to zanieczyszczenie środowiska takimi substancjami, jak metale ciężkie, PCB i DDT, które akumulują się w ciałach organizmów morskich, a zwłaszcza drapieżników, takich jak foki, które znajdują się na szczycie piramidy troficznej. Działanie tych substancji osłabia funkcjonowanie układu odpornościowego, przez co foki stają się bardziej podatne na różnego rodzaju choroby, przede wszystkim ulegając większemu zapasożyceniu (głównie nicieniami). W rejonie polskiego wybrzeża jednym z głównych problemów dla tych morskich ssaków jest brak spokoju w siedliskach, co jest związane z nadmierną ludzką eksploatacją. W zasadzie jedynym miejscem, gdzie foki mogą w spokoju bytować, jest rezerwat Mewia Łacha w Ujściu Wisły-Przekop. 

Mniejsza od foki szarej jest foka pospolita (Phoca vitulina vitulina) [Linnaeus, 1758] osiągająca do 170 cm długości i mogąca ważyć do 100 kg. Główne cechy odróżniające ją od pozostałych gatunków to krótki koci pysk i nozdrza w kształcie litery V. Umaszczenie ciała jest różnorodne – od jasnoszarego do ciemnobrązowego z małymi ciemnymi plamkami. Strona brzuszna jest zwykle jaśniejsza od grzbietu. Foki pospolite przebywają zazwyczaj w wodach płytkich, w pobliżu piaszczystych lub kamienistych plaż. W wodzie zwierzęta te widywane są zwykle pojedynczo lub w małych grupach, na lądzie grupują się, nie przebywając jednak zbyt blisko siebie. Są bardzo płochliwe, a zarazem ciekawskie. Samce są gotowe do rozrodu w wieku 6 lat, samice dojrzałość płciową osiągają w wieku 4 lat. Ich okres godowy przypada na wrzesień i początek października, zaś młode rodzą się na przełomie czerwca i lipca. Szczenię traci lanugo jeszcze w łonie matki, po urodzeniu wyglądem przypominając osobniki dorosłe. Młode karmione są mlekiem matki przez 4–6 tygodni. Po tym okresie rozpoczynają samodzielne życie, pozostając jednak przez pewien czas pod matczyną opieką. Foki pospolite w Bałtyku odżywiają się głównie drobnymi rybami, takimi jak śledziowate, babkowate, dobijakowate i płastugi. Ich dieta może być uzupełniana bezkręgowcami.

Wbrew swojej nazwie foka pospolita w Bałtyku jest najrzadsza, jej populacja zasiedlająca zachodnią część morza (Basen Bornholmski i Arkoński) liczy zaledwie 800 osobników. Na początku XX w. bałtycka populacja tego gatunku liczyła nawet 5000 osobników, malejąc do końca lat 60. do zaledwie 200, jako efekt nadmiernych polowań. Wyróżnia się trzy kolonie tego gatunku, najliczniejsza rezyduje na wyspie Olandia. Na obszarze Kattegatu – Morza Bełtów bytuje odrębna populacja licząca obecnie 8500 osobników, a niegdyś – 17 000. U polskich wybrzeży foka pospolita jest stosunkowo rzadko stwierdzana. Populacje fok pospolitych w Bałtyku zostały zdziesiątkowane przez polowania, przyłów i choroby wynikające z zanieczyszczeń, a w ob­szarze Cieśnin Duńskich przez zakażenie wirusem nosówki PDV. Swoją nazwę gatunkową foka pospolita zawdzięcza temu, że na półkuli północnej jest najpowszechniej występującym gatunkiem foki. 

Foki pospolite przebywają zazwyczaj w wodach płytkich, w pobliżu piaszczystych lub kamienistych plaż. W wodzie zwierzęta te widywane są zwykle pojedynczo lub w małych grupach, na lądzie grupują się, nie przebywając jednak zbyt blisko siebie.

ajmniejszym spośród bałtyckich gatunków fok jest foka obrączkowana – nerpa bałtycka (Pusa hispida botnica) [Schreber, 1775] dorastająca do 160 cm długości. Masa dorosłych osobników to ok. 70 kg. Poza rozmiarami ciała (samice są mniejsze) brak jest wyraźnych różnic (dymorfizmu) pomiędzy osobnikami różnych płci. Najbardziej charakterystyczne cechy tego gatunku to podobnie jak w wypadku foki pospolitej krótki koci pysk, ponadto wibrysy o wyraźnej paciorkowatej strukturze oraz nozdrza w kształcie litery V. Nazwa 


Fot. 2. Foka pospolita (Phoca vitulina vitulina) [Krzysztof E. Skóra, Archiwum SMIOUG]

gatunku pochodzi od barwnych kolistych pierścieni na powierzchni sierści przypominających obrączki. Foka obrączkowana to gatunek arktyczny, w Bałtyku jest reliktem epoki lodowcowej, a jej życie, a zwłaszcza rozród są ściśle związane z lodem. Występuje głównie na północy akwenu, tworząc trzy odrębne populacje w Zatoce Botnickiej, Fińskiej i Ryskiej. Na południowym Bałtyku pojawia się rzadko. Żyje raczej samotnie, w okresie rozrodu w luźnych grupach osobniczych. Czasami wpływa w dolne odcinki rzek uchodzących do Bałtyku i jezior przymorskich. W rejonie zlewiska Bałtyku żyją jeszcze dwa jeziorowe podgatunki: P. h. ladogensis w Jeziorze Ładoga i P. h. saimensis w jeziorze Saimaa. Dojrzałość płciową samice uzyskują w 5., a samce w 7. roku życia. Ciąża trwa 12 mie­sięcy. Szczenięta rodzą się na przełomie lutego i marca, ich ciało pokryte jest białym futrem (lanugo), które zmieniają na właściwą sierść podczas pierwszego miesiąca życia. Szczenię przychodzi na świat na morskim lodzie i przebywa w podłużnej jamie wykopanej przez matkę w śniegu, jeszcze przez dłuższy czas. Okres opieki nad potomstwem i karmienia mlekiem wynosi 3 miesiące. Pokarm foki obrączkowanej to drobne ryby śledziowate, babkowate i ciernikowate, dieta może być wzbogacana bezkręgowcami. Aktualny stan populacji nerpy w naszym morzu to około 10 tysięcy osobników, sto lat temu Bałtyk zamieszkiwało 200 tysięcy fok obrączkowanych. Nerpa jest jedynym gatunkiem foki w Bałtyku, któremu zagrażają zmiany klimatyczne (np. ocieplenie). Tak jak w przypadku innych fok, dla niej również zagrożenie stanowi przyłów i zanieczyszczenia środowiska morskiego. 

Foka obrączkowana to gatunek arktyczny, w Bałtyku jest reliktem epoki lodowcowej, a jej życie, a zwłaszcza rozród są ściśle związane z lodem.


Fot. 3. Foka obrączkowana – nerpa bałtycka (Pusa hispida botnica) [Paweł Bloch/Archiwum SMIOUG]


Fot. 4. Morświn (Phocoena phocoena) [Jerzy Abramowicz i Zbigniew Kegel/Archiwum SMIOUG]

Morświn (Phocoena phocoena) jest jedynym bałtyckim gatunkiem walenia (Cetacea) i obok kaszalota, orki i delfinów należy do podrzędu zębowców (Odontoceti). Jest jednym z sześciu występujących na świecie gatunków morświnów wchodzących w skład rodziny morświnowatych (Phocoenidae). Morświny przy braku wprawy obserwatora mogą być często mylone z delfinami, są jednak od nich znacznie mniejsze – długość ich ciała zazwyczaj nie przekracza 1,90 m. Najważniejszą cechą diagnostyczną pozwalającą odróż...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 6 wydań czasopisma "Biologia w Szkole"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy